Son güncelleme:
Emredici - Tamamlayıcı Hüküm: Emredici-Tamamlayıcı Hüküm, kanun hükümlerinin tarafların iradesi ile değiştirilip değiştirilemeyeceğine göre yapılan ayrımdır. Emredici (jus cogens) hükümler taraflar arasında değiştirilemez ve aksine sözleşme geçersizdir; tamamlayıcı (jus dispositivum) hükümler ise tarafların aksini kararlaştırmadığı hâllerde uygulanır. Bu ayrım, sözleşme özgürlüğünün sınırlarını çizen temel metodolojidir.
Kanunun Uygulanması (TMK m.1)
Kanunun Uygulanması, hâkimin somut uyuşmazlığa hangi hukuk kaynağını uygulayacağını belirleyen üç kademeli sistemdir; TMK m.1 hükmüne dayanır. Kademeler sırasıyla yazılı kanun, [Örf ve Adet Hukuku](/sozluk/medeni-hukuk/orf-adet-hukuku) ile [Hâkimin Hukuk Yaratması](/sozluk/medeni-hukuk/hakim-hukuku-yaratma)dır. Bu hiyerarşi Türk Medeni Kanunu metodolojisinin omurgasını oluşturur ve [Boşluğun Doldurulması](/sozluk/medeni-hukuk/boslugun-doldurulmasi) sistemiyle iç içedir.
Hakkın Kötüye Kullanılması Yasağı
Hakkın kötüye kullanılması yasağı, TMK m.2/2'de düzenlenen ve dürüstlük kuralının somutlaşmış biçimi olan ilkedir; bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz. Hak sahibinin menfaati bulunmaksızın başkasına zarar verme (*chicane*), menfaatler arasında açık dengesizlik, güvene aykırılık ve çelişki (*venire contra factum proprium*) bu yasağın tipik görünüm biçimleridir. Tespit edildiğinde hâkim, hak korumasını reddeder ve karşı tarafın menfaatini üstün tutar.
Kanun Yorumu Tipleri
Kanun Yorumu Tipleri, hâkimin yazılı kanunu somut olaya uygularken anlamını saptamak için başvurduğu yorumlama yöntemleridir; lafzi (sözel), gai (teleolojik), sistematik ve tarihsel yorum başlıca tiplerdir. Modern hukuk anlayışı yorumların kombine kullanılmasını gerektirir; salt lafzi veya salt amaca dayalı yorum yetersiz kalır. TMK m.1'in "sözüyle ve özüyle" formülasyonu bu çoklu yorum gereğini açıklar.
Pacta Sunt Servanda
Pacta Sunt Servanda (sözleşmelere bağlılık ilkesi), tarafların serbest iradeyle yaptıkları geçerli sözleşmenin onları bağlayacağı ve değiştirilemez biçimde uygulanması gerektiği Latince hukuk ilkesidir; TBK m.1 ve TMK m.2 ile uyumlu olarak Türk hukukunun temel sözleşme prensibidir. Sınırlı istisnaları (clausula rebus sic stantibus, [Hakkın Kötüye Kullanılması](/sozluk/medeni-hukuk/hakkin-kotuye-kullanilmasi)) bu ilkenin mutlaklığını yumuşatır.
Dürüstlük Kuralı
Dürüstlük kuralı (objektif iyiniyet), TMK m.2/1 uyarınca herkesin haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken uymakla yükümlü olduğu genel hukuk ilkesidir. Sübjektif iyiniyetten farklı olarak kişinin bilgi durumunu değil; dürüst, makul bir kimsenin aynı koşullarda göstereceği davranışın objektif ölçüsünü esas alır. Kural, sözleşmelerin yorumlanması, edimin ifası, hakkın kullanılmasının sınırı ve ahde vefa (*pacta sunt servanda*) ilkesinin temel dayanağıdır.
Eşler Arası Mal Rejimi
Eşler arası mal rejimi, Türk Medeni Kanunu m.202-281 arasında düzenlenen ve eşlerin evlilik süresince mal varlıkları üzerindeki hak ve yükümlülüklerini, evliliğin sona ermesi halinde bu malların tasfiyesini düzenleyen sistemdir. Yasal rejim edinilmiş mallara katılmadır (TMK m.218). Eşler sözleşmeyle mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı veya mal ortaklığı rejimlerini seçebilir. Her rejim mal tasnifi, yönetim, sorumluluk ve tasfiye kurallarını ayrı biçimde düzenler.
Vasiyetname
Vasiyetname, mirasbırakanın ölümünden sonra hüküm doğurmak üzere tek taraflı olarak yaptığı, kişisel ve ölüme bağlı tasarruf niteliğindeki şekle tâbi irade beyanıdır (TMK m.531-548). Resmi, el yazılı ve sözlü olmak üzere üç şekilde yapılabilir; her zaman geri alınabilir nitelikte olup mirasçı ataması, vasiyet alacaklısı belirleme ve mirastan iskat gibi tasarruflara aracılık eder. Geçerlilik için tam ehliyet aranır.
Emredici-tamamlayıcı hüküm ayrımı, Kanunun Uygulanması (TMK m.1) sürecinde hâkimin ilk yaptığı sınıflandırmadır. Bir hüküm emredici ise tarafların iradesi onu değiştiremez; tamamlayıcı ise taraflar farklı kararlaştırmamışsa uygulanır. Bu ayrım sözleşme özgürlüğü ile hukukun zorunlu çekirdeği arasındaki sınırı belirler.
Tarafların iradesiyle değiştirilemeyen hükümler.
Bir hükmün emredici olup olmadığını saptamak için:
Tereddüt hâlinde hâkim Kanun Yorumu Tipleri ile kararlaştırır.
Emredici hükme aykırı sözleşme:
Tarafların başka türlü kararlaştırmadığı hâllerde uygulanan hükümler.
Bazı hükümler taraf iradesini yorumlama işlevi görür:
Bir hükmün bir kısmı emredici, bir kısmı tamamlayıcı olabilir:
Sözleşme özgürlüğü (Anayasa m.48 + TBK m.26) ana kuraldır; ancak sınırlanır:
Mülkiyet türleri, evlilik şekli, mirasta saklı pay gibi alanlarda taraflar serbest değildir.
Dürüstlük Kuralı, Hakkın Kötüye Kullanılması yasağı sözleşmeyi sınırlar.
Kamu düzenine, ahlaka veya kişilik haklarına aykırı sözleşmeler geçersizdir (TBK m.27).