Son güncelleme:
Dönüştürme: Dönüştürme (konversion), butlan veya kısmî hükümsüzlük durumunda geçersiz işlemin, geçerlilik şartlarını taşıyan farklı bir hukuki işleme dönüştürülerek hayatta tutulmasıdır. TBK m.27/2 hükmü kısmî hükümsüzlüğü, TMK m.539 ise resmî vasiyetin sözlü vasiyete dönüşümünü düzenler. Tarafların farazî iradelerinin yeni türü kabul edeceği varsayımı esastır; geçersiz türden geçerli türe geçişi sağlayan klasik bir doktriner araçtır.
Dönüştürme (konversion) (Almanca Konversion, Latince conversio), butlan veya kısmî hükümsüzlük durumunda geçersiz hukuki işlemin, geçerlilik şartlarını taşıyan farklı bir hukuki işleme dönüştürülerek hayatta tutulmasıdır.
Doktrinde Pandektist gelenek konversiyon kavramını sistematik geliştirmiştir; Türk hukukunda TBK m.27/II hükmü kısmî hükümsüzlüğü düzenlerken zımnen konversiyona da yer verir. Doğrudan konversiyon hükmü olmamakla birlikte tarafların farazî iradesi (hipotetik irade) çerçevesinde yorum yapılır.
Tarafların geçersiz işlem yerine yeni türü tercih edeceğinin makul varsayımı şarttır. "Eğer geçersiz olduğunu bilseydi taraf geçerli olan diğer türü tercih ederdi" testi uygulanır.
Yeni türün geçerlilik şartlarını işlemin mevcut hâli karşılamalıdır. Resmî vasiyet şekline aykırı bir vasiyetname, el yazılı vasiyetin şartlarını (el yazısı, tarih, imza) taşıyorsa o tür olarak ayakta kalır.
Yeni tür esas işlemin amacına uygun olmalıdır. Satım sözleşmesi şekle aykırı ise kira sözleşmesine dönüştürülemez; çünkü amaç farklıdır.
İşlemin geçersiz kısmı bütünden ayrılabiliyorsa kalan kısım geçerli sayılır. Sözleşmenin bir maddesi geçersizse, kalan maddeler ayakta kalır (severability).
| Yaptırım | Konversion mümkün mü? | Açıklama |
|---|---|---|
| Yokluk | Hayır | İşlem doğmadığı için dönüştürülecek bir şey yok. |
| Butlan | Evet, şartları varsa | Konversion butlandan kurtulma yoludur. |
| İptal | Hayır, gerek yok | İşlem geçerlidir; iptal edilmedikçe ayakta kalır. |
| Askıda Hükümsüzlük | Hayır, onayla giderilir | Onay mekanizması zaten ayakta tutar. |
Resmi Gazete
Resmi Gazete
Hukuki İşlem
Hukuki işlem (Almanca Rechtsgeschäft), bir veya birden çok kişinin hukuki sonuç doğurma amacıyla irade beyanlarına denir. Sözleşme, vasiyet, vekâletten azil, fesih bildirimi tipik örneklerdir. Hukuki fiilin özel alt türü olarak doktrin tarafından üçlü düzlemde sınıflandırılır: tek/iki/çok taraflı işlem; kazandırıcı/koruyucu işlem; taahhüt/tasarruf işlemi. Geçerliliği için ehliyet, irade sağlığı, konu uygunluğu ve şekil şartları aranır.
Askıda Hükümsüzlük
Askıda hükümsüzlük, hukuki işlemin geçerlilik için aranan onay/iznin eksikliği nedeniyle geçici olarak hüküm doğurmadığı, ancak ilgili tarafça onaylanmasıyla baştan itibaren geçerli hâle geldiği yaptırımdır. Sınırlı ehliyetsiz kişinin yasal temsilci onayı gerektiren işlemleri (TMK m.16) ve aile konutu üzerinde diğer eşin onayı gerektiren tasarruflar (TMK m.194) tipik örneklerdir. Onay verilmezse işlem kesin geçersiz hâle gelir.
Resmi Vasiyetname
Resmi vasiyetname, mirasbırakanın iki tanık huzurunda sulh hâkimi, noter veya yetkili memur önünde düzenlediği vasiyet türüdür (TMK m.532-537). En güçlü ispat gücüne sahip vasiyet şeklidir; iki türlü düzenlenebilir: okuyarak imzalayarak veya okumaksızın imzalamaksızın. Tanıklar 18 yaşını doldurmuş, ehliyetli, vasiyetname içeriğinden yararlanmayan kişiler olmalıdır.
Yokluk
Yokluk, bir hukuki işlemin temel kurucu unsurlarının (irade beyanı, taraf, konu) bulunmaması nedeniyle hiç doğmamış sayılması yaptırımıdır. Butlan'dan bir aşama daha ağırdır; çünkü yoklukta işlem teknik olarak hiç var olmamıştır. Doktrinde özellikle evliliğin yokluğu (TMK m.145 çerçevesinde gerçek nikâh memuru olmayan kişi önünde tören vb.) ve hayalî işlemler bu kategoride incelenir; hâkim re'sen dikkate alır, süresizdir.
El Yazılı Vasiyetname
El yazılı vasiyetname, mirasbırakanın bizzat baştan sona kendi el yazısıyla yazıp tarih ve imza eklediği vasiyettir (TMK m.538). Tanık ve memur gerektirmeyen tek vasiyet türüdür; gizlilik avantajı sunar ancak kaybolma, tahrip ve sahtecilik riskleri yüksektir. Daktilo, bilgisayar veya başkasının yazısı ile düzenlenmiş vasiyet geçersizdir; tarih ve imza eksikse hükümsüz sayılır.
Butlan (Mutlak Hükümsüzlük)
Butlan (mutlak hükümsüzlük), bir hukuki işlemin kanunun emredici hükümlerine, ahlâka veya kamu düzenine aykırılık nedeniyle baştan ve herkes için kesin olarak geçersiz sayılması yaptırımıdır. Hâkim re'sen dikkate alır; düzelmesi mümkün değildir; süreye tâbi değildir. TBK m.27 ve TMK m.145 hükümleri butlan sebeplerini belirler. Yokluk, iptal ve askıda hükümsüzlük yaptırımlarından yapısal olarak ayrılır.
İptal Edilebilirlik (Medeni)
İptal edilebilirlik, geçerli olarak doğan bir hukuki işlemin, irade sakatlığı veya kanunun saydığı diğer sebeplerle hak sahibi tarafından açılan iptal davasıyla geriye etkili sona erdirilebilmesi yaptırımıdır. Butlandan farklı olarak işlem geçerli kurulur; ancak iptal hakkı kullanılırsa baştan itibaren hükümsüz sayılır. Yanılma, aldatma, korkutma TBK m.30-39 ile düzenlenir; vasiyetnamenin iptali TMK m.557 hükmüyle düzenlenir. Hak düşürücü süreye tâbidir.
Vasiyetname
Vasiyetname, mirasbırakanın ölümünden sonra hüküm doğurmak üzere tek taraflı olarak yaptığı, kişisel ve ölüme bağlı tasarruf niteliğindeki şekle tâbi irade beyanıdır (TMK m.531-548). Resmi, el yazılı ve sözlü olmak üzere üç şekilde yapılabilir; her zaman geri alınabilir nitelikte olup mirasçı ataması, vasiyet alacaklısı belirleme ve mirastan iskat gibi tasarruflara aracılık eder. Geçerlilik için tam ehliyet aranır.