Tanım ve Hukuki Konum
Dominium (Latince "mülkiyet", Almanca Eigentum), Roma hukukunun en kapsamlı ve mutlak nitelikli ayni hakkıdır. Klasik Roma hukukçuları dominium'u üç temel yetki üzerinde inşa etti:
- Ius utendi (uti): Eşyayı kullanma yetkisi.
- Ius fruendi (frui): Eşyadan yararlanma — gelirlerini elde etme yetkisi.
- Ius abutendi (abuti): Eşyayı tüketme veya elden çıkarma — tasarruf yetkisi.
Modern Türk hukukunda mülkiyet — TMK m.683 — bu Roma kökenli üçlü yetki yapısını sürdürür: malik, kanunun tanıdığı sınırlar içinde eşyasını dilediği gibi kullanma, ondan yararlanma ve onun üzerinde tasarrufta bulunma yetkilerine sahiptir.
Mülkiyet Hakkının Üç Yetkisi (Modern Türk Hukuku)
Kullanma Yetkisi
Malik eşyasını dilediği amaca yönelik kullanabilir — taşınmazda ikamet, taşınırda işletme. Sınırlamalar komşuluk hukuku (TMK m.737) ve hakkın kötüye kullanılması yasağıdır.
Yararlanma Yetkisi
Eşyadan elde edilen ürünler, gelirler ve faydalar maliki tarafından alınır. Bütünleyici parça hükümlerine göre eşyaya bağlı şeyler de bu kapsama girer.
Tasarruf Yetkisi
Tasarruf işlemi ile mülkiyet devredilebilir, sınırlı ayni haklarla yüklenebilir, mülkiyetten vazgeçilebilir. Tasarruf yetkisi nemo plus iuris maksimi gereği tasarruf yetkisi sahibinde olmalı.
Dominium ve Possessio
Dominium hak; possessio fiilî durumdur. Bir kişi malik olmadan zilyet olabilir (kiracı, hırsız); malik olduğu hâlde zilyetliği kaybetmiş olabilir. Bu ayrımdır:
Mutlak Hak Niteliği — Erga Omnes
Dominium erga omnes etkilidir — herkese karşı ileri sürülebilir. Bu özellik mutlak nispi hak ayrımının temel ekseninde mutlak hak kategorisinde mülkiyeti konumlandırır. Üçüncü kişiler mülkiyete saygı göstermek, müdahale etmemekle yükümlüdür.
Mülkiyetin Kazanılması ve Sona Ermesi
Mülkiyetin kazanılma yolları — TMK m.704 vd. — aslen veya devren olabilir:
- Aslen kazanma: Sahipsiz eşyada ele geçirme (occupatio), usucapio (kazandırıcı zamanaşımı), accessio (birleşme).
- Devren kazanma: Sözleşme + tescil (taşınmaz) ya da teslim (taşınır).
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Dominium = mülkiyet hakkı; uti, frui, abuti üçlü yetkisi: Roma'dan Türk hukukuna geçen klasik yapı.
- TMK m.683 mülkiyet hakkı çekirdek hüküm: Üçlü yetki + sınırlar.
- Possessio ≠ dominium: Zilyetlik fiilî, mülkiyet hukuki hak.
- Mülkiyet erga omnes etkili mutlak hak: Herkes saygı göstermekle yükümlü.
- Komşuluk hukuku ve hakkın kötüye kullanılması mülkiyetin sınırları: TMK m.683-737.
- Tasarruf yetkisi nemo plus iuris maksimine bağlı: Sahibi olmayan tasarrufta bulunamaz; istisna iyi niyetli üçüncü kişi koruması.