Tanım ve Hukuki Konum
Doğrudan uygulanan kurallar (Almanca Eingriffsnormen, Fransızca lois de police), MÖHUK m.6 hükmü kapsamında yabancılık unsuru olsa bile MÖHUK bağlama kurallarına bakılmaksızın Türk hukukunun her durumda uygulanan zorunlu kurallarıdır.
Tarafların hukuk seçimi (lex voluntatis) bu kuralları bertaraf edemez; bağlama kuralı yabancı hukuku işaret etse bile bu kurallar uygulanır.
Karakteristik Özellikleri
Kamu Yararı İçeriği
Bu kurallar kamu yararını veya zayıf tarafı korumayı amaçlar; salt taraf menfaatini değil.
Zorunlu Uygulama
Yabancılık unsuru veya hukuk seçimi olsun ya da olmasın, kural uygulanır. İus cogens niteliğinin milletlerarası boyutudur.
Bağlama Kuralı Önceliği
Bağlama kuralı yabancı hukuku işaret etse bile, doğrudan uygulanan kural Türk hukuku olarak öne çıkar.
Klasik Doğrudan Uygulanan Kurallar
Tüketici Koruyucu Hükümler
Tüketici Kanunu (TKHK) — tüketicinin Türk vatandaşı olması ve ihtilafın Türkiye ile ilişkili olması durumunda zorunlu uygulanır. Sözleşmede yabancı hukuk seçilse bile tüketici koruyucu hükümler ihlal edilemez.
İş Hukuku İşçi Koruyucu
İş Kanunu — Türkiye'de çalışan işçinin haklarını koruyan zorunlu hükümler. Yabancı işveren, yabancı sözleşme olsun, koruyucu hükümler uygulanır.
KVKK
Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (6698 sk.) — yabancı şirketlerin Türk vatandaşlarının verilerini işlerken uyması zorunlu kurallar. Yabancı hukuk seçimi KVKK'yı bertaraf edemez.
İhracat-İthalat Sınırlamaları
- Stratejik ürünler ihracat yasakları.
- Çift kullanımlı malzemeler kontrolü.
- Yaptırım rejimi (BM yaptırımları).
Vergi Kuralları
Türk vergi mevzuatı yabancı hukuk seçiminden etkilenmez; Türk gelirine ilişkin vergi yükümlülüğü doğar.
Antitröst (Rekabet) Kuralları
Rekabet Kanunu (4054 sk.) — Türk pazarını etkileyen yabancı işlemler de Türk rekabet kontrolüne tabidir.
Kamu Düzeni İstisnası ile Karşılaştırma
| Özellik | Kamu Düzeni İstisnası | Doğrudan Uygulanan Kurallar |
|---|
| Kapsam | MÖHUK m.5 | MÖHUK m.6 |
| Mekanizma | Reaktif (yabancı hukuk reddi) | Proaktif (Türk kuralı uygulama) |
| Kontrol zamanı | Bağlama sonrası | Bağlama öncesi |
| Tipik örnek | Çok eşlilik | KVKK, tüketici koruma |
| Açıklık | Açık aykırılık | Açık zorunluluk |
Doğrudan Uygulanan Kuralların Tespiti
Kanun Açıkça Belirtir
Bazı kanunlar açıkça "yabancı hukuk seçimi de bu kuralları bertaraf edemez" der.
Niteliğinden Anlaşılır
Kanunun amacı kamu yararı korumaysa ve uygulamada yabancılık olsun ya da olmasın işlemesi bekleniyorsa, doğrudan uygulanan kural niteliğindedir.
Yargıtay belirli alanları (tüketici, iş, KVKK) doğrudan uygulanan kural olarak kabul eder.
Yabancı Devletlerin Doğrudan Uygulanan Kuralları
MÖHUK m.6/II hükmü yabancı devletlerin doğrudan uygulanan kurallarının da somut olayda dikkate alınabileceğini öngörür — bu, modern milletlerarası özel hukukun "yabancı kamu hukuku" yaklaşımıdır. Ancak bu istisnadır.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Doğrudan uygulanan kurallar = MÖHUK m.6; yabancılık olsa bile zorunlu Türk kuralı: Proaktif mekanizma.
- Tüketici, iş hukuku, KVKK, ihracat-ithalat, vergi tipik örnekler: Kamu yararı içerikli.
- Hukuk seçimi bu kuralları bertaraf edemez: Lex voluntatis sınırı.
- Kamu düzeni istisnasıdan yapısal farklıdır: Reaktif vs. proaktif.
- MÖHUK m.6/II yabancı doğrudan uygulanan kurallar: Modern milletlerarası özel hukuk.
- İus cogens milletlerarası uzantısı: Emredici niteliğin sınır ötesi tezahürü.