Tanım ve Hukuki Konum
Derneklerin kapatılması davası, Dernekler Kanunu (5253 sayılı) ve TMK m.89 hükmü kapsamında bir derneğin kanuna, Anayasaya, ahlâka veya kamu düzenine aykırı faaliyette bulunması nedeniyle Cumhuriyet Savcılığı tarafından açılan ve mahkeme kararıyla derneğin tüzel kişiliğine son verilmesini sağlayan davadır.
Tüzel kişiliğin sona ermesi yöntemlerinden biri olan kapatma davası, derneklerin idari denetimi açısından son çaredir.
Kapatma Sebepleri
TMK m.89 ve 5253 sk. m.30
- Kanuna aykırılık: Kanun hükümlerinin sürekli ve sistemli ihlali.
- Anayasaya aykırılık: Cumhuriyetin temel niteliklerine aykırı faaliyet.
- Ahlâka aykırılık: Genel ahlâka aykırı amaç ya da faaliyet.
- Kamu düzenine aykırılık: Toplum düzenini zedeleyen faaliyet.
- Tüzükte aykırılık: Dernek tüzüğünde belirtilen amaç dışı faaliyet.
Suç İşleme
Hukuka ve ahlâka aykırılık sınırı çerçevesinde derneğin suç işlemek amacıyla kullanılması, terör örgütü destekleme, organize suç gibi faaliyetler kapatma sebebidir.
Dava Süreci
Dava Açma Yetkisi
Cumhuriyet Savcılığı tek başına dava açabilir. Dernek faaliyet yasağı tedbiri öncesi veya sonrası kapatma davası açılabilir.
Yetkili Mahkeme
Asliye hukuk mahkemesi yetkilidir. Derneğin merkezinin bulunduğu yer mahkemesi.
Yargılama
Dernek tarafları olarak tüzel kişi organları — yönetim kurulu — savunma yapar. Dava hakkı çerçevesinde adil yargılanma şartları gözetilir.
Karar
Mahkeme kapatma kararı verirse dernek tasfiyeye girer. Karar Yargıtay denetimine açıktır.
Kapatma Sonrası
Tasfiye
Dernek tasfiyesi süreci başlar. Dernek malvarlığı önce alacaklılara ödenir; kalan kısım dernek tüzüğünde belirtilen amaca veya hâzineye geçer.
Mütevelli Atanması
Mahkeme tasfiye için mütevelli atayabilir; bu kişi tasfiye işlemlerini yürütür.
Tasfiye tamamlandığında dernek tüzel kişiliği son bulur; sicilden silinir.
Faaliyet Yasağı (Geçici Tedbir)
Kapatma davası açılmadan önce veya açıldıktan sonra mahkeme dernek faaliyet yasağı gibi geçici tedbirler verebilir. Bu yasak süresince dernek faaliyet gösteremez ancak tüzel kişiliği sürer.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Kapatma davası = derneğin tüzel kişiliğine son verme: TMK m.89 + 5253 m.30.
- Cumhuriyet Savcılığı dava açar: Dernek üyeleri veya üçüncü kişi açamaz.
- Asliye hukuk mahkemesi yetkili: Derneğin merkezinin bulunduğu yer.
- Tasfiye sonrası malvarlığı tüzük amacına veya hâzineye: Dernek tasfiyesi hükümleri.
- Dernek faaliyet yasağı geçici tedbir niteliğinde: Kapatmadan farklı; tüzel kişilik sürer.
- Yargıtay denetimi mevcut: Karar kesin değil, temyiz mümkün.