Tanım ve Hukuki Konum
Dernek kurma izni — daha doğru ifadeyle dernek kurma hakkı — Anayasa m.33 ve Dernekler Kanunu (5253 sayılı) çerçevesinde her vatandaşın önceden izin almaksızın dernek kurma anayasal güvencesidir. Türkiye'de eskiden var olan "önceden izin esası" 2004 yılında ilga edilmiş; bildirim esasına geçilmiştir.
TMK m.61 hükmüne göre en az 7 kişi bir araya gelerek ortak amaca yönelik dernek kurabilir; tescille tüzel kişiliğin sona ermesi gibi tüzel kişilik kazanılır.
Kuruluş Süreci
Hazırlık
- Kurucular (fiil ehliyeti bulunan ergin gerçek kişiler; en az 7 kişi).
- Dernek tüzüğü hazırlanması.
- Yönetim ve denetim organlarının belirlenmesi.
Bildirim (5253 m.4)
İl Dernekler Müdürlüğüne kuruluş bildirimi yapılır. Belgeler: kuruluş dilekçesi, dernek tüzüğü, kurucu listesi, gerekli evraklar.
İdari İnceleme
İl Dernekler Müdürlüğü 60 gün içinde inceleme yapar. Hukuka aykırılık tespit ederse müdahalede bulunur; aksi hâlde dernek kuruluşunu onaylar.
Tescil
Bildirim ve inceleme sonrası dernek tescil edilir; tüzel kişilik tescil anında doğar (TMK m.59).
Önceden İzin → Bildirim Geçişi
Eski Sistem (Önceden İzin)
Türkiye'de 2004 öncesi her dernek kurulması için Dernekler Müdürlüğünden önceden izin alınması gerekiyordu. Bu, Anayasa m.33 ile çelişen bir uygulamaydı.
Yeni Sistem (Bildirim)
2004'te 5253 sayılı Dernekler Kanunu ile bildirim esasına geçildi. Artık önceden izin değil; bildirim yeterlidir. İdarenin reddetme yetkisi sınırlandırılmıştır.
Dernek Kurma Hakkının Sınırları
Kanun Kuralları
Dernek kurma kanun çerçevesinde olmalı; kanuna aykırı amaçlarla dernek kurulamaz. Hukuka ve ahlâka aykırılık sınırı geçerlidir.
Anayasal Sınırlar (AY m.33)
Anayasa m.33 dernek kurma hakkını güvence altına alır; ancak millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlemenin önlenmesi gibi sınırlar koyar. Bu sınırlar dar yorumlanır.
Yasak Faaliyetler (5253 m.30)
- Suç işlemek amacıyla dernek kurulamaz.
- Terörü desteklemek amaçlı dernek yasaklanır.
- Dernek faaliyet yasağı hâlinde dernek mahkeme kararıyla kapatılabilir.
Yabancılar
Yabancılar Türkiye'de dernek kurmak için belirli şartlara uymak zorundadır; çoğu zaman ek izin aranır.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Dernek kurma hakkı = Anayasa m.33 anayasal güvence: Önceden izin yasak.
- Dernekler Kanunu (5253) bildirim esası: İl Dernekler Müdürlüğüne bildirim.
- TMK m.61: en az 7 kurucu: Dernek kuruluşu için sayısal şart.
- Tescil ile tüzel kişilik (TMK m.59): Tescilden önce dernek hak süjesi değildir.
- 2004 öncesi önceden izin esası ilga: Modern Türk hukuku bildirim sistemi.
- Hukuka ve ahlâka aykırılık sınırı: Suç ve terör faaliyetleri yasak.