Tanım ve Hukuki Konum
Dava hakkı, bir kişinin sübjektif hakkını veya korunan hukuki yararını mahkeme önünde ileri sürerek hükmen koruma talep etme yetkisidir. Anayasa m.36'da güvence altına alınan hak arama özgürlüğünün medenî yargılama hukukundaki yansımasıdır; sübjektif hak ihlal edildiğinde devreye giren bu yetki, aynı zamanda talep hakkı ile yakın bağlantılıdır.
HMK m.114 hükmü dava şartlarını sayar: Türk mahkemelerinin yargı yetkisinin bulunması, görev/yetki, taraf ehliyeti (fiil ehliyetiyle örtüşür), dava ehliyeti, yasal temsilcilik, vekâlet, hukuki yarar, kesin hüküm bulunmaması, derdestlik bulunmaması. Hâkim dava şartlarını re'sen inceler.
Dava Türleri
Eda Davası
Borçlunun bir şey vermeye, yapmaya veya yapmamaya mahkûm edilmesi istenir. Karar tek başına icra edilebilir; ifa ilamı niteliğindedir. Alacak davası, taşınmaz devri davası tipik örneklerdir.
Tespit Davası
Bir hukuki ilişkinin var olup olmadığının tespiti istenir. HMK m.106 hükmüne göre eda davası açma imkânı varken tespit davası kural olarak açılamaz (hukuki yarar yok). İstisnai durumlarda menfi tespit (borçlu olmadığının tespiti) mümkündür.
İnşaî (Yenilik Doğuran) Dava
Hâkim kararıyla yeni bir hukuki durum yaratılır, mevcut bir ilişki sona erdirilir veya değiştirilir. Yenilik doğuran hakkın mahkemece kullanıldığı dava türüdür. Boşanma davası, evliliğin butlanı davası, vasiyetname iptali davası tipik örneklerdir.
Sübjektif hak öz iken, dava hakkı bu özün usule taşınmasıdır. Sübjektif hak ihlali olmadan dava hakkı doğmaz; ihlal hâlinde talep hakkı doğar ve hak sahibi bu talebi mahkemeye götürebilir. Hâkim, dava hakkı çerçevesinde sübjektif hakkın varlığını ve ihlalini inceler; karar verirken TMK m.2 çerçevesinde dürüstlük denetimi yapar.
Dava Şartları ve Hukuki Yarar
Hukuki yarar dava hakkının çekirdek şartıdır: davacının davayı açmakta korunmaya değer somut, güncel ve kişisel bir yararı bulunmalıdır. Yargıtay içtihadına göre soyut/yarınlı yarar yeterli değildir. Hâkim re'sen inceler; eksikse dava reddedilir.
Tam ehliyetsiz ve sınırlı ehliyetsiz kişiler dava ehliyetinden yoksundur — yasal temsilcileri davayı açar/savunur. Sınırlı ehliyetli yasal danışman onayıyla dava açabilir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Dava şartları HMK m.114 ezbere bilinmeli: Hâkim re'sen inceler; eksikse usulden ret kararı verir. Hukuki yarar şartı sınavın klasik tuzağıdır.
- Eda / tespit / inşaî dava ayrımı: Eda icra edilebilir karar; tespit yalnız beyan; inşaî dava yeni hukuki durum yaratır. Boşanma inşaî davadır.
- Hukuki yarar somut, güncel ve kişisel olmalı: Yarınlı, soyut yarar yetmez. Yargıtay HGK içtihatlarında bu üçlü kriter sabittir.
- Eda davası açılabilen yerde tespit davası açılamaz (HMK m.106 ilkesi); istisna menfi tespit davasıdır (borçlu olmadığını ispat).
- Taraf ehliyeti = hak ehliyeti; dava ehliyeti = fiil ehliyeti. Hak / hak edinme ayrımı usulde de bu denkliği korur.
- Sübjektif hak doğmadan dava hakkı doğmaz: Spekülatif/varsayımsal hakka dayalı dava reddedilir.