Çocuğun soyadı, Türk medeni hukukunun cinsiyet eşitliği boyutunda en çok dönüşüm yaşayan alanlarından biridir. TMK m.321 ile başlayan klasik baba soyadı kuralı, Anayasa Mahkemesi (AYM) ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihadıyla annenin soyadının verilebilmesi imkânına dönüşmüştür.
TMK m.321 — Yasal Dayanak
TMK m.321 hükmü "Çocuk, ana ve baba evli ise, ailenin soyadını; ana ve baba evli değil ise ananın soyadını taşır" kuralını koyar. Buna göre:
- Evli aile: "Ailenin soyadı" — TMK m.187 hükmüne göre kural baba soyadı (kocanın soyadı)
- Evlilik dışı doğum: Annenin soyadı
Klasik Sistem ve Eşitlik Sorunu
TMK m.187/1 hükmü "Kadın, evlenmekle kocanın soyadını alır." kuralını koymuştu. Bu nedenle aile soyadı klasik olarak kocanın soyadıydı; çocuk da otomatik olarak kocanın soyadını alıyordu.
Eşitlik İhlali İçtihadı
AİHM Ünal Tekeli/Türkiye Kararı (2004)
- Türkiye'nin TMK m.187 hükmü AİHS m.14 (ayrımcılık yasağı) ile bağlantılı m.8 (özel hayat) ihlali olarak değerlendirildi
- Kadının kendi soyadını taşımama zorunluluğu eşitlik ihlali
AYM 2014 Kararı
Anayasa Mahkemesi TMK m.187 hükmünü cinsiyet eşitliği bakımından inceledi:
- Kadının evlenirken kendi soyadını koruma seçeneği tanındı
- Eşler tarafından ortak soyadı seçimi mümkün hâle geldi
- Eşin Soyadı kuralı dönüştü
Anayasal Çerçeve
Anayasa m.10 (eşitlik) ve m.41 (aile bütünlüğü) hükümleri ışığında modern uygulama:
- Eşler ortak bir soyadı seçer veya
- Her eş kendi soyadını korur veya
- Kadın kocanın soyadını alabilir
Çocuğun Soyadı için Modern Uygulama
Evli Çiftlerde
Çocuk:
- Babasının soyadını alabilir (klasik kural)
- Annesinin soyadını alabilir (içtihat dönüşümü)
- Birleşik soyadı verilebilir
Evlilik Dışında Doğan Çocuk
- Annenin soyadı (TMK m.321)
- Tanıma (Soybağı) ile baba soyadına dönüşebilir
- Babalık Davası ile mahkeme kararıyla değişebilir
- Evlat edinen kişinin/çiftin soyadı
- Çocuğun rızası ile farklı bir düzenleme
Soyadı Değişimi
Reşit Olmayan Çocuk
Çocuğun soyadının değiştirilmesi:
Reşit Çocuk
Ad Değiştirme genel hükümleri uygulanır:
- TMK m.27 haklı sebep gerekli
- Asliye Hukuk Mahkemesi
- İlanlı dava süreci
Çocuk soyadı:
- Kişilik hakkı kapsamındadır
- Bilinçsizce değiştirilemez
- Değişim resmî sürece tabi
- Adın Korunması çerçevesinde haksız müdahaleye karşı koruma
Uluslararası Boyut
Çifte Vatandaşlık
Yabancı ülke vatandaşı olan ebeveynin soyadı:
- Çifte vatandaş çocuk için soyadı seçenekleri
- Türkiye + diğer ülke düzenlemeleri arası uyum
- Tanıma ve uygulanabilirlik
AİHS Uyumluluk
Türkiye AİHS taraf olduğu için içtihat etkileri:
- Ünal Tekeli kararı sonrası dönüşüm
- Cusan ve Fazzo/İtalya gibi paralel kararlar
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TMK m.321: Klasik kural; evli ailede aile soyadı + evlilik dışı doğum annenin soyadı.
- AYM 2014 ve AİHM Ünal Tekeli: Eşin Soyadı cinsiyet eşitliği dönüşümü.
- Modern uygulama: Eşler kendi soyadlarını koruyabilir; çocuk için anne soyadı seçeneği.
- Tanıma (Soybağı) ve Babalık Davası: Evlilik dışı doğan çocuk için.
- Soyadı değişimi: Çocuğun Üstün Yararı + dinleme + mahkeme kararı.
- Adın Korunması: Çocuk soyadı kişilik hakkı kapsamında.