Medeni hukukta borçlu temerrüdü, TBK m.117-120 hükümleri ve TMK m.5 atfı gereği medeni hukuk borçlarına kıyasen uygulanan ve muaccel borcun ifasında borçlunun kusurlu olarak gecikmesi hâlinde ortaya çıkan rejimdir. TBK genel hükümlerinin kıyasen uygulanmasının önemli bir alanıdır.
Temerrüdün Şartları
TBK m.117 uyarınca borçlu temerrüdü dört şartın birlikte bulunmasını gerektirir:
1. Borcun Muaccel Olması
Borç vade tarihi dolmuş ve ifa istenebilir hâle gelmiş olmalıdır. Vade öncesi temerrüt mümkün değildir.
2. İhtar (Kural Olarak)
Alacaklı borçluya ihtar çekmelidir. İhtar:
- Yazılı veya sözlü olabilir
- Noter, mahkeme, posta yoluyla yapılabilir
- Açıkça ifa talebini içermelidir
3. İhtar Gerektirmeyen Hâller (TBK m.117/2)
Aşağıdaki hâllerde ihtar zorunlu değildir:
- Kesin vadeli borç (örn. yıldönümünde ödeme)
- Borçlunun reddi (ifa etmeyeceğini açıkça beyan)
- İmkansızlık tehdidi (gecikme imkansızlık doğurabilir)
- Mahkeme kararıyla belirlenmiş ödeme süresi
4. Kusur
Borçlunun kusuru olmalıdır. Kusursuz gecikme mücbir sebep sayılır ve temerrüt sonuçlarını doğurmaz.
Medeni Hukukta Uygulama Alanları
A. Mehir
Mehir borcu muaccel olduğunda (genellikle boşanma kararıyla):
- Eş alacaklıya ihtar çekerek temerrüt faizi isteyebilir
- TBK m.117 + TMK m.5 atfı kıyasen uygulanır
- Yargıtay yerleşik içtihat: muacceliyetten itibaren faiz işler
B. Nafaka
İştirak ve yoksulluk nafakası borcunda:
- Aylık taksitler kesin vadelidir → ihtarsız temerrüt
- Gecikme faizi otomatik işler
- 2004 sayılı İcra İflas Kanunu m.83 özel takip prosedürü
C. Tenkis Bedeli
Tenkis davası sonucu mahkeme kararıyla belirlenen bedelde:
- Karar kesinleşince muaccel olur
- Borçlu mirasçı temerrüde düşerse temerrüt faizi
- TBK m.117 kıyasen uygulanır
Mirasta iade borcunun ifasında gecikme:
- İhtar veya mahkeme kararı sonrası temerrüt
- Faiz ve tazminat sorumluluğu
E. Vasiyet Borcu
Mirasçıların vasiyet alacaklısına ödeme borcu:
- Vasiyetin uygulanmasıyla muaccel olur
- Mirasçılar gecikirse temerrüt rejimi işler
Temerrüdün Sonuçları
1. Temerrüt Faizi (TBK m.120)
- Yasal faiz oranında veya sözleşmede daha yüksek belirlenmişse o oranda
- Para borçlarında kendiliğinden işler
- Para dışı borçlarda ayrı talep gerekir
2. Aşkın Zarar Tazminatı (TBK m.122)
Alacaklı, temerrüt faizinden fazlasını aşkın zarar olarak isteyebilir; ispat yükü alacaklıya aittir.
3. Dönme Hakkı (TBK m.125)
Karşılıklı sözleşmelerde:
- Alacaklı uygun süre verir
- Süre içinde ifa edilmezse sözleşmeden dönme hakkı doğar
- Tek taraflı tasarruflarda (vasiyet) sınırlı uygulanır
4. Olumlu Beklenti Tazminatı
Sözleşme ifa edilmiş olsaydı alacaklının elde edeceği fayda tazmin edilebilir.
Kesin Vadeli vs Vadesiz Borç
| Tür | Temerrüt İçin | Faiz Başlangıcı |
|---|
| Kesin vadeli | İhtar gerekmez | Vade tarihinden itibaren |
| Vadesiz | İhtar gerekir | İhtar tarihinden itibaren |
Hâkimlik Sınavı İçin Kritik Noktalar
- TBK m.117 + TMK m.5 atfı = medeni hukukta borçlu temerrüdü.
- Dört şart: muaccel + ihtar + (ihtar istisnası) + kusur.
- Kesin vadeli borçlarda ihtar gerekmez (TBK m.117/2): mehir, kira gibi belirli vadeli ödemeler.
- Sonuçlar: temerrüt faizi + aşkın zarar + dönme hakkı + olumlu beklenti tazminatı.
- Nafaka taksitleri kesin vadelidir → otomatik temerrüt.
- TBK m.120 yasal faiz oranı (Reeskont oranı + 1/3); para borçlarında kendiliğinden işler.
- Tek taraflı tasarruflarda (vasiyet) dönme hakkı sınırlı; iptal sebebi olarak değerlendirilebilir.
İlişkili Kavramlar
TMK m.5 Atıf Hükmü, TBK Genel Hükümleri Kıyasen, Alacaklı Temerrüdü Medeni, İfa İmkansızlığı, Faiz Medeni Hukuk, Müteselsil Borç Medeni, Vasiyet Alacaklısı, Tenkis Davası ve Mirasta İade Yükümlülüğü borçlu temerrüdünün medeni hukuktaki uygulama bağlamını oluşturur.