Teşebbüsün Yapısı ve Cezalandırma Mantığı
TCK m.35 teşebbüsü, kasten işlenen suçun icrasına başlanmasına rağmen failin elinde olmayan sebeplerle tamamlanamaması olarak tanımlar. Kanun koyucu, suç tipini ihlal niyetiyle başlatılmış icraya tehlike yaratma değeri verdiği için tam suça yakın bir cezalandırma rejimi öngörmüştür. Bu nedenle teşebbüs, icra hareketlerinin başlamış ancak neticenin gerçekleşmemiş olduğu ara aşamadır.
TCK m.35/1 — "Kişi, işlemeyi kastettiği bir suçu elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlayıp da elinde olmayan nedenlerle tamamlayamaz ise teşebbüsten dolayı sorumlu tutulur."
Teşebbüsün Üç Yapı Taşı
Doktrinde teşebbüs üç unsura ayrılır: (i) kasten işlenebilen bir suç, (ii) elverişli hareketle doğrudan doğruya icraya başlama, (iii) tamamlanamama. Bu üç şart birlikte gerçekleşmedikçe teşebbüs sorumluluğu doğmaz; örneğin taksirli suçta kast bulunmadığı için teşebbüs hükümleri uygulanmaz.
Tipiklik Aşamasındaki Yeri
Suçun maddi unsurunun icra hareketleri ve neticeden oluşması durumunda teşebbüs, neticenin gerçekleşmediği aşamada devreye girer. Salt sırf hareket suçlarında ise teşebbüs istisnai biçimde, hareketin bölünebilir olduğu hâllerde mümkündür.
Doğrudan Doğruya İcra ve Elverişlilik Şartı
Yargısal uygulama "objektif teori"yi benimser: failin gerçekleştirdiği davranış dışarıdan bakıldığında suç tipini ihlal eder nitelikte ve neticeye yakın olmalıdır. Salt hazırlık hareketleri teşebbüs sayılmaz.
Hareketin Elverişli Olması
Elverişli hareket, somut olayda neticeyi meydana getirebilecek tipteki davranıştır. Mutlak elverişsizlik (örneğin tabancanın boş olması) işlenemez suç sonucunu doğurur ve cezalandırma kapısını kapatır; nispi elverişsizlik ise teşebbüsü ortadan kaldırmaz.
Doğrudan Doğruya İlişki
"Doğrudan doğruya" ifadesi, fiilin suç tipi ile yakın illiyet bağı içinde olmasını anlatır. Failin atması gereken adımların tamamlanmış ya da tamamlanmaya çok yakın olması aranır; bu yüzden tehlike soyut değil somut nitelikte olmalıdır.
Tamamlanamama: Engel Sebep ve Gönüllü Vazgeçme Farkı
Suçun gerçekleşmemesinin nedeni iradi değilse teşebbüs hükümleri uygulanır; iradi ise gönüllü vazgeçme söz konusu olur ve TCK m.36 devreye girer.
Engel Sebebin Kaynağı
Engel sebep mağdurun direnci, üçüncü kişinin müdahalesi, kolluk baskını, alarm sistemi, doğa olayı, teknik aksaklık gibi failin denetimi dışındaki etkenlerdir. Önemli olan kaynağın faili icraya devam edemez kılmasıdır.
| Ölçüt | Tamamlanmamış Teşebbüs | Tamamlanmış Teşebbüs |
|---|
| İcra hareketi | Yarıda kesilmiştir | Tamamlanmıştır |
| Netice | Beklenmemiştir | Beklenmiş ama gerçekleşmemiştir |
| Tehlikenin yoğunluğu | Düşük | Yüksek |
| TCK m.35/2 indirim | Daha yüksek (3/4'e yakın) | Daha düşük (1/4'e yakın) |
Bu ayrım tamamlanmış teşebbüs ile tamamlanmamış teşebbüs terimlerinde detaylandırılır.
Cezanın Belirlenmesi: TCK m.35/2 İndirim Sistemi
Hâkim, tam suç için tayin edilecek temel cezayı belirledikten sonra meydana gelen zararın ve tehlikenin yoğunluğuna göre 1/4'ten 3/4'e kadar indirim uygular. Bu indirim hâkim takdirine bağlı bir oran değil, sınırlı takdir alanı içinde gerekçeli olarak gösterilen oransal indirimdir.
Tehlike-Zarar Ölçütü
Mağdurun maruz kaldığı tehlike ne kadar yoğunsa indirim oranı o kadar düşer; tersi durumda oran yükselir. Örneğin silahlı saldırının mağdurun yanından geçmesiyle hayati tehlike kıl payı önlenmişse, oran düşük tutulur.
Diğer İndirim Sebepleriyle İlişki
Teşebbüs indiriminden sonra varsa takdiri indirim nedenleri uygulanır. Haksız tahrik, yaş küçüklüğü ve cezada akıl hastalığı gibi indirim sebepleri sıralı biçimde uygulanır.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Kast zorunluluğu: Teşebbüs yalnız kast ile mümkündür; taksirli ve netice sebebiyle ağırlaşmış suçun taksir kısmında teşebbüs olmaz.
- Olası kastla teşebbüs: Olası kastta teşebbüs doktrinde çoğunluk görüşüne göre mümkündür; failin neticeyi öngörüp kabullenmesi yeterli sayılır.
- Mutlak vs nispi elverişsizlik: Mutlak elverişsizlik işlenemez suç doğurur ve cezasızlık sonucu verir; nispi elverişsizlik teşebbüsü ortadan kaldırmaz.
- Hazırlık hareketleri sınırı: Hazırlık hareketleri kural olarak cezalandırılmaz; istisnaen müstakil suç tipi olarak düzenlenmişse o tipiklik üzerinden değerlendirilir.
- TCK m.35/2 oranı: 1/4-3/4 arası indirim, meydana gelen zarara ve tehlikeye göre belirlenir; hâkim oranı kararında gerekçeli olarak göstermek zorundadır.
- Sırf hareket suçlarında teşebbüs: Tipiklik hareketle tamamlandığı için teşebbüs çoğu kez mümkün değildir; bölünebilir hareket varsa istisna doğar.
- Engel sebep iradiliği: Failin iradesinden kaynaklanmayan engel sebep zorunludur; iradi engel hâlinde gönüllü vazgeçme uygulanır.