Soruşturma Koşulu Olan Suçların Hukuki Niteliği
Soruşturma koşulu olan suçlar, Türk ceza hukukunda kovuşturma başlatılabilmesi için kanunda öngörülen özel önkoşulların yerine getirilmiş olmasını gerektiren suçlardır. Bu önkoşullar kovuşturma şartı veya muhakeme şartı olarak da adlandırılır. Suçun maddi unsurları gerçekleşmiş olsa bile, koşul yerine getirilmemişse Cumhuriyet savcısı kovuşturmaya yer olmadığına karar verir (CMK m.172).
CMK m.172/1 — "Cumhuriyet savcısı, soruşturma evresi sonunda, kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememesi veya kovuşturma olanağının bulunmaması hâllerinde kovuşturmaya yer olmadığına karar verir."
Soruşturma koşulları, devletin egemenlik takdirini, mağdurun iradesini veya bazı kamu görevlilerinin korunmasını sağlamak amacıyla öngörülmüştür. Eksikliği halinde yargılama yapılmaz; ancak koşul sonradan gerçekleşirse soruşturma başlatılabilir.
Soruşturma Koşullarının Türleri
Şikâyet
| Suç | Mevzuat | Açıklama |
|---|
| Hakaret | TCK m.131/1 | Şikâyete bağlı (kamu görevlisine karşı görev sebebi hariç) |
| Konut dokunulmazlığını ihlal | TCK m.116/4 | Şikâyete bağlı |
| Kişisel verilerin yayılması | TCK m.139 | Bazı hallerde şikâyet |
| Mala zarar verme | TCK m.151/1 | Şikâyete bağlı |
| Aile düzenine karşı suçlar | TCK m.234 vd. | Bazı suçlar |
TCK m.73/1 — "Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olan suç hakkında yetkili kimse altı ay içinde şikâyette bulunmadığı takdirde soruşturma ve kovuşturma yapılamaz."
Şikâyet süresi 6 aydır; süresi içinde şikâyet edilmezse hak düşer. Şikâyetten vazgeçme kovuşturma evresinde kabulü ile sonuç doğurur (TCK m.73/4).
Adalet Bakanı Talebi
| Suç | Mevzuat | Açıklama |
|---|
| Türk vatandaşının yurt dışı suçu | TCK m.11/2 | Mağdur yabancı ise |
| Yabancının yurt dışı Türk devleti aleyhine suçu | TCK m.12/1 | Tüm halleri |
| Yabancının yurt dışı Türk vatandaşı/tüzel kişi aleyhine suçu (mağdur yabancı) | TCK m.12/3 | |
| Soykırım, insanlığa karşı, egemenliğe karşı | TCK m.13/3 | (a) ve (b) bentleri |
| Cumhurbaşkanına hakaret | TCK m.299/3 | Yargılama izni |
İzin
- Memurların görev suçlarında soruşturma izni: 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun.
- Hakim ve savcıların görev suçları: 6087 sayılı HSK Kanunu m.7, m.40-50.
- Milletvekili dokunulmazlığı: 1982 Anayasası m.83 — yasama dokunulmazlığının kaldırılması.
- Yargı görevi yapanların yargılanması: 5271 CMK m.250.
Karar
- Cumhurbaşkanının yargılanması: 1982 Anayasası m.105 — TBMM nitelikli çoğunluk kararı + Yüce Divan.
- Bakanların görev suçları: 1982 Anayasası m.106 + İçtüzük.
Mağdurun Kovuşturma İstemi (Talep)
Bazı suçlar mağdurun şikâyetinden farklı olarak takip talebi ile başlatılır. Şikâyet süresi yokken talep süresinde değişiklik olabilir.
TCK m.9 — "Türkiye’de işlediği suçtan dolayı yabancı ülkede hakkında hüküm verilmiş olan kimse, Türkiye’de yeniden yargılanır."
Detay için bkz. Yabancı Mahkeme Kararı. Faal Şahsilik ve Pasif Şahsilik için yabancı kesinleşmiş hüküm soruşturma engelidir.
Soruşturma Koşulları ile Kovuşturulabilirlik
| Aşama | Koşul Kontrolü |
|---|
| Şikâyet süresi | İhbar veya şikâyet anı |
| Soruşturma | Cumhuriyet savcısı koşul yokluğunda iddianame düzenleyemez |
| Kovuşturma | Mahkeme koşul yokluğunda düşme kararı verir |
| Kanun yolu | Kovuşturma şartı yokluğu re’sen dikkate alınır |
Koşulun Sonradan Gerçekleşmesi
Şikâyet süresi 6 ay içinde gerçekleşmiş ama daha önce takipsizlik kararı verilmişse, savcı yeniden değerlendirme yapabilir. Adalet Bakanı talebi geç gelmişse zamanaşımı içinde olduğu sürece kovuşturma başlatılır.
Koşulun Eksikliğinde Karar
- Soruşturma evresinde: Kovuşturmaya yer olmadığına karar (CMK m.172).
- Kovuşturma evresinde: Düşme kararı (CMK m.223/8).
- Kanun yolunda: Bozma + düşme.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TCK dayanak: m.11/2, m.12/1-3, m.13/3, m.73 (şikâyet süresi 6 ay), m.131 (hakaret), m.299 (CB hakareti).
- CMK dayanak: m.158 (şikâyet), m.172 (kovuşturmaya yer olmadığı), m.223/8 (düşme), m.250 (yargı görevi yapanların yargılanması).
- Anayasal dayanak: m.83 (yasama dokunulmazlığı), m.105 (Cumhurbaşkanının yargılanması), m.106 (bakanlar).
- Türler: şikâyet + Adalet Bakanı talebi + izin + karar + mağdurun talebi + yabancı kararı.
- Şikâyet süresi: 6 ay (TCK m.73/1) — fiil veya failin öğrenilmesinden itibaren.
- Şikâyetten vazgeçme: TCK m.73/4 — vazgeçme + sanık kabulü = düşme.
- Bölünmezlik: bir mağdur şikâyetten vazgeçerse diğer mağdurların hakkı etkilenmez (TCK m.73/2).
- Adalet Bakanı talebi: m.12/1, m.12/3, m.13/3 — siyasi takdir korunur.
- Memur izni: 4483 sayılı Kanun + 6087 sayılı HSK Kanunu (hakim/savcılar).
- Anayasal izin: milletvekili (m.83), Cumhurbaşkanı (m.105), bakanlar (m.106).
- Yabancı mahkeme kararı: m.11–12’de soruşturma engeli; m.9-10’da değil.
- Hak yoksunlukları: kovuşturma şartı eksikse mahkûmiyet olmaz; yoksunluk doğmaz.