Son güncelleme:
Kusur Yeteneği: Kusur yeteneği (kusur ehliyeti, isnat yeteneği), ceza hukukunda failin işlediği fiilin haksızlığını algılama ve davranışlarını yönlendirme yeteneğine sahip olmasını ifade eder. Manevi unsurun ön koşuludur. 5237 sayılı TCK m.31-34 yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, sağır-dilsizlik ve geçici nedenler ile alkol-uyuşturucu etkisini düzenler. Kusur yeteneği yoksa ceza yerine güvenlik tedbiri uygulanır.
Kusur yeteneği (kusur ehliyeti veya isnat yeteneği), ceza hukukunda failin işlediği fiilin haksızlığını algılama ve davranışlarını yönlendirme yeteneğine sahip olmasını ifade eder. Manevi unsurun ön koşuludur; kusur yeteneği yoksa fail kasıtlı veya taksirli suç işleyemez. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.31-34 bu yeteneği etkileyen durumları düzenler.
TCK m.31 — yaş küçüklüğü TCK m.32 — akıl hastalığı TCK m.33 — sağır-dilsizlik TCK m.34 — geçici nedenler, alkol veya uyuşturucu madde etkisinde olma
Kusur yeteneği iki bileşene sahiptir: (1) Algılama yeteneği (kognitif): fiilin haksızlığını anlama. (2) İrade yeteneği (volisyonel): davranışlarını bu algılamaya göre yönlendirme.
| Yaş Aralığı | Kusur Yeteneği | Sonuç |
|---|---|---|
| 0-12 yaş | Yok | Ceza verilemez; çocuğa özgü güvenlik tedbiri |
| 12-15 yaş | Kısmi | Algılama olup olmadığı incelenir; tedbir veya indirimli ceza |
| 15-18 yaş | Var ama indirimli | Tam ceza değil; 1/3-2/3 indirim |
| 18+ yaş | Tam | Tam ceza |
TCK m.31/2 — "Fiili işlediği sırada oniki yaşını doldurmuş olup da onbeş yaşını doldurmamış olanların işlediği fiilin hukukî anlam ve sonuçlarını algılama veya bu fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneğinin varlığı tespit edilirse..."
12-15 yaş arası bilirkişi raporu ile değerlendirilir; algılama yeteneği varsa indirimli ceza, yoksa tedbir.
TCK m.32/1 — "Akıl hastalığı nedeniyle, işlediği fiilin hukukî anlam ve sonuçlarını algılayamayan veya bu fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneği önemli derecede azalmış olan kişiye ceza verilmez."
| Durum | Sonuç |
|---|---|
| Tam akıl hastalığı | Ceza yok; akıl hastalarına özgü güvenlik tedbiri |
| Kısmi akıl hastalığı | Ceza indirilir (m.32/2) |
TCK m.33 — Yaş küçüklüğüne benzer rejim uygulanır.
| Yaş | Açıklama |
|---|---|
| 0-15 | Kusur yeteneği yok; tedbir |
| 15-18 | Algılama incelenir |
| 18-21 | İndirimli ceza |
| 21+ | Tam ceza |
TCK m.34/1 — "Geçici bir nedenle ya da irade dışı alınan alkol veya uyuşturucu madde etkisiyle, işlediği fiilin hukukî anlam ve sonuçlarını algılayamayan veya bu fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneği önemli derecede azalmış olan kişiye ceza verilmez."
TCK m.34/2 — "İradî olarak alınan alkol veya uyuşturucu madde etkisinde suç işleyen kişi hakkında birinci fıkra hükmü uygulanmaz."
| Durum | Sonuç |
|---|---|
| İrade dışı alkol/uyuşturucu | Ceza yok; geçici nedenler |
| İradi alkol/uyuşturucu | Tam ceza (actio libera in causa) |
| Geçici akıl bulanıklığı (irade dışı) | Ceza yok |
Latince: "Sebebinde özgür eylem"
İradi olarak alkol/uyuşturucu alan ve bu durumda suç işleyen kişi tam cezalandırılır. Mantığı: Kişi alkol/uyuşturucuyu özgürce alma kararı verdiği anda kusur yeteneğine sahipti; sonradan kaybedilmesi sorumluluğu kaldırmaz.
Pratik sonuç: Sarhoş halde araç kullanıp kazaya neden olan sürücü m.34/2 uyarınca tam ceza alır; kusur yeteneği savunması kabul edilmez.
| Aşama | İlişki |
|---|---|
| Kusur yeteneği yok | Manevi unsur (kasıt/taksir) oluşmaz |
| Kusur yeteneği var | Manevi unsur değerlendirilir |
| Kusur yeteneği indirimli | Manevi unsur var; ceza indirilir |
Kusur yeteneği yoksa fail tipik fiili işlemiş olsa bile kasten veya taksirle hareket etmiş sayılmaz; ceza yerine güvenlik tedbiri uygulanır.
Kusur yeteneği olmayan veya kısıtlı failler için TCK m.56-57 uyarınca güvenlik tedbirleri uygulanır:
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi