Son güncelleme:
Kanunun Hükmü: Kanunun hükmü, ceza hukukunda failin işlediği fiilin bir kanun hükmünü yerine getirmesi nedeniyle hukuka uygun sayılmasını ifade eden hukuka uygunluk sebebidir. 5237 sayılı TCK m.24/1 düzenler. Kanunun açıkça izin verdiği veya emrettiği davranışlar tipik olsa bile suç teşkil etmez. Polisin yakalama yetkisi, infaz savcısının ceza infazı, hâkimin yargısal yetkisi tipik örneklerdir; failin yetki içinde kalması şarttır.
Kanunun hükmü, ceza hukukunda failin işlediği fiilin bir kanun hükmünü yerine getirmesi nedeniyle hukuka uygun sayılmasını ifade eden hukuka uygunluk sebebidir. TCK m.24/1 doğrudan bu sebebi düzenler.
TCK m.24/1 — "Kanunun hükmünü yerine getiren kimseye ceza verilmez."
Bu sebep, devletin egemenlik yetkisini kullanan kamu görevlileri ile kanunla tanınmış hakları icra eden bireyler için temel bir korumadır. Kanun bir davranışa açıkça izin veriyor veya emrediyorsa, o davranış tipik olsa bile hukuka aykırı sayılmaz.
| Şart | Açıklama |
|---|---|
| Kanuni dayanak | Davranışın açık kanuni dayanağı bulunmalı |
| Yetki kapsamı | Fail kanunun verdiği yetkinin içinde kalmalı |
| Usul uygunluğu | Kanunun öngördüğü usul ve şekle uyulmalı |
| Orantılılık | Davranış kanuni amacın gerektirdiği ölçüyü aşmamalı |
Davranış bir kanuna dayanmalıdır. CBK ile tanınan yetkiler tartışmalıdır; özellikle ceza alanında 1982 Anayasası m.104/17 sınırlaması nedeniyle CBK ile suçun unsurları düzenlenemez. Davranış kanuni izinden doğmalıdır; yönetmelik veya idari işlem doğrudan hukuka uygunluk doğurmaz.
Fail kanunun verdiği yetki sınırları içinde kalmalıdır. Yetki aşıldığında Sınırın Aşılması (TCK m.27) hükümleri uygulanır.
Kanun belirli bir usul öngörmüşse buna uyulmalıdır. Örnek: Polis yakalama yetkisini kullanırken CMK m.91 öngörülen usule (yakalama, gözaltı, hâkim önüne çıkarma) uymalıdır.
| Kim/Yetki | Kanuni Dayanak | Davranış |
|---|---|---|
| Polis (yakalama) | CMK m.90, 91, 100 | Yakalama, gözaltı, kelepçe |
| İnfaz savcısı | 5275 sayılı İnfaz Kanunu | Hapis cezasının infazı |
| İcra memuru | İİK m.21, 79 | Haciz, satış, tahliye |
| Hâkim | CMK m.100, 102 | Tutuklama kararı |
| Asker | TSK İç Hizmet Yönetmeliği | Görev kapsamında müdahaleler |
| Ebeveyn | TMK m.339 | Ailevi disiplin (sınırlı) |
| Avukat | 1136 sayılı Avukatlık Kanunu | Müdafaa kapsamında müdahaleler |
| Hekim | 1219 sayılı Kanun | Tıbbi müdahale (rıza ile birlikte) |
Polis CMK m.90 uyarınca suç işlerken görülen veya kaçma şüphesi olan kişiyi yakalayabilir. Yakalama sırasında makul kuvvet kullanma yetkisi vardır; ancak orantılılık aşılırsa Sınırın Aşılması işler.
CMK m.90/1 — "Aşağıda belirtilen hâllerde, herkes tarafından geçici olarak yakalama yapılabilir..."
5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun çerçevesinde infaz savcısı hapis cezasının infazını yürütür; hükümlünün özgürlüğünü kısıtlamak hukuka uygundur.
İki sebep TCK m.24’ün iki ayrı fıkrasında düzenlenmiştir ve farklıdır:
| Ölçüt | Kanunun Hükmü (m.24/1) | Yetkili Merciin Emri (m.24/2) |
|---|---|---|
| Dayanak | Doğrudan kanun | Hiyerarşik amir emri |
| Yetki kaynağı | Kanun fıkrası | Amirin görev alanı |
| Sorgulama | Kanun açıkça izin veriyor mu? | Emir kanuni mi, görev kapsamında mı? |
| Hata | Kanunu bilmemek mazeret değildir | Emir geçerliliği değerlendirilebilir |
Kanunun hükmü sebebi kanunun amacı dahilinde uygulanır. Yetkinin kötüye kullanılması halinde:
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi