İşlenemez Suç Kavramı
İşlenemez suç (elverişsiz teşebbüs), failin suç işleme niyetiyle hareket etmesine rağmen kullandığı vasıta veya yöneldiği konu nedeniyle neticenin hiçbir koşulda gerçekleşmeyeceği durumlardır. Elverişli hareket şartının olumsuz görünümüdür; elverişlilik bulunmadığında teşebbüs hükümleri uygulanamaz.
TCK m.35/1 — "Kişi, işlemeyi kastettiği bir suçu elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlayıp..."
Elverişsizlik Türleri
Doktrinde elverişsizlik iki kategoriye ayrılır: mutlak ve nispi. Mutlak elverişsizlik cezalandırılmazlık doğururken nispi elverişsizlik teşebbüs sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Bu ayrım hem doktriner hem yargısal uygulamada belirleyicidir.
Hukuki Niteliği
İşlenemez suç bağımsız bir suç tipi değildir; teşebbüsün ön şartlarından elverişlilik bulunmadığı için teşebbüs hükümlerinin uygulanamadığı bir hâli ifade eder. Bu nedenle "suç" kelimesi yanıltıcıdır; aslında "cezalandırılmayan teşebbüs girişimi" söz konusudur.
Mutlak Elverişsizlik
Mutlak elverişsizlik, hareketin hiçbir koşulda neticeyi meydana getiremeyecek olmasıdır. Üç boyutta görünür: vasıta, konu ve fail nesnel kapasitesi.
Vasıta Mutlak Elverişsizliği
Boş tabancayla öldürmeye girişme, doğru dozda olmayan zehir verme, çürümüş ekmekle zehirlemeye çalışma gibi durumlardır. Vasıta neticeyi hiçbir koşulda doğurmayacaktır.
Konu Mutlak Elverişsizliği
Failin saldırdığı kişi veya nesnenin gerçekte var olmaması ya da artık o niteliği taşımıyor olması durumudur. Ölmüş kişiye zehir verme, çalınmaya çalışılan eşyanın gerçekte olmaması, yangın çıkarmaya çalışılan binanın yangına dayanıklı betonarme olması gibi.
Fail Mutlak Elverişsizliği
Failin nesnel kapasitesinin neticeyi gerçekleştirmeye hiçbir koşulda yetmemesi durumudur. Yüzme bilmeyen kişinin denizde insan boğmaya kalkışması, fiziksel olarak boğmaya gücü yetmeyecek failin başkasını boğmaya çalışması bu kapsamdadır.
Nispi Elverişsizlik
Nispi elverişsizlik, hareketin belirli koşullarda elverişsiz ancak başka koşullarda elverişli olması durumudur. Teşebbüsü ortadan kaldırmaz; fail teşebbüs hükümlerine göre cezalandırılır.
Karşılaştırma Tablosu
| Ölçüt | Mutlak Elverişsizlik | Nispi Elverişsizlik |
|---|
| Vasıta/Konu | Hiçbir koşulda neticeyi doğurmaz | Bazı koşullarda doğurabilir |
| Hukuki sonuç | Cezasızlık | Teşebbüs sorumluluğu |
| Tehlike | Yok | Vardır |
| Klasik örnek | Boş tabanca | Kalın metal ceket |
| Yargısal yaklaşım | "İşlenemez suç" tanısı | Tipik teşebbüs |
Klasik Nispi Elverişsizlik Örnekleri
Mağdurun ceketinin altındaki kalın metalin atışı durdurması; alarmı çalıştırılan kasanın açılamaması; banyo perdesi ile boğmaya çalışılan kişinin perdenin yırtılmasıyla kurtulması gibi durumlar nispi elverişsizliktir. Buradaki ortak nokta vasıta, konu veya fail kapasitesinin başka koşullarda neticeyi doğurabilecek nitelikte olmasıdır.
Hâkim Takdiri ve İspat
İşlenemez suç ile nispi elverişsizlik arasındaki sınır tartışmalıdır; her olay kendi koşullarında değerlendirilir.
Bilirkişi İncelemesi
Vasıtanın çalışır olup olmadığı, dozun yeterli olup olmadığı, kullanılan kimyasalın insan üzerinde etkili olup olmadığı bilirkişi raporu ile aydınlatılır. Hâkim raporu somut olaya uygulayarak elverişlilik veya elverişsizlik sonucuna ulaşır.
"Ex ante" ve "Ex post" Yaklaşım
Bazı doktriner görüşler, hareket anındaki gözlemciye göre değerlendirme yapılmasını ("ex ante" yaklaşım) önerir; ancak Türk yargısal uygulaması "ex post" yaklaşıma yakındır ve hareketin nesnel sonucunu değerlendirir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Elverişlilik şartı: Teşebbüs için elverişli hareket zorunludur; mutlak elverişsizlik bu şartı düşürür.
- Mutlak elverişsizlik = cezasızlık: Vasıta, konu veya fail kapasitesinin hiçbir koşulda neticeyi doğurmaması cezayı tamamen kaldırır.
- Nispi elverişsizlik = teşebbüs: Belirli koşullarda elverişsiz olan ancak başka koşullarda elverişli hareket teşebbüs sorumluluğu doğurur.
- Üç boyutlu test: Vasıta, konu, fail nesnel kapasitesi birlikte değerlendirilir.
- Bilirkişi incelemesi: Teknik elverişlilik sorunları bilirkişi raporu ile aydınlatılır.
İşlenemez Suçun Doktriner Konumu
İşlenemez suç tartışması Türk doktrininde 1970'lerden itibaren önem kazanmıştır. Klasik objektif teori mutlak elverişsizliği cezasızlık sonucuna bağlar; subjektif teori ise failin niyetinin önemini vurgulayarak cezalandırma eğilimi gösterir. Türk pozitif hukuku objektif yaklaşımı benimsemiştir.
Avrupa Hukukundaki Durum
Alman ve İtalyan ceza hukuklarında elverişsiz teşebbüse ilişkin farklı yaklaşımlar bulunur; bazı kanunlar nispi elverişsizliği bile cezasız sayar. Türk hukukunda ise yalnız mutlak elverişsizlik cezasızlık doğurur; nispi elverişsizlik teşebbüs hükümlerine tabidir.
Pratik Sınıflandırma Önerileri
Doktrinde elverişsizliği tespit için kullanılan ölçütler: (i) vasıtanın teknik kapasitesi, (ii) konunun somut varlığı, (iii) çevre koşullarının somut etkisi. Bu üç ölçütten herhangi birinin negatif olması mutlak elverişsizliği gündeme getirebilir.
Hâkimlik Pratiğinde Karşılaşılan Tipik Vakalar
Uygulamada en sık karşılaşılan işlenemez suç vakaları silahla ilgili olanlardır: boş tabanca, tutukluk yapan silah, yanlış kalibre fişek. Bu vakalarda bilirkişi raporu belirleyici olur ve mutlak elverişsizlik tespiti durumunda fail beraat eder.