Son güncelleme:
İlgilinin Rızası: İlgilinin rızası, ceza hukukunda mağdurun açık ve özgür iradesiyle hakkın ihlaline rıza göstermesi durumunda failin tipik fiilinin hukuka uygun sayılmasını ifade eden hukuka uygunluk sebebidir. 5237 sayılı TCK m.26/2 düzenler. Rıza disponibl haklarda geçerlidir; yaşam, vücut bütünlüğü gibi mutlak haklarda sınırlıdır. Tıbbi müdahale, sportif faaliyet, kişisel veri kullanımı tipik uygulamalardır.
İlgilinin rızası, ceza hukukunda mağdurun açık ve özgür iradesiyle hakkın ihlaline rıza göstermesi durumunda failin tipik fiilinin hukuka uygun sayılmasını ifade eden hukuka uygunluk sebebidir. TCK m.26/2 doğrudan bu sebebi düzenler.
TCK m.26/2 — "Kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği bir hakkına ilişkin olmak üzere, açıkladığı rızası çerçevesinde işlenen fiilden dolayı kimseye ceza verilmez."
İlkenin temelinde kişi özerkliği (autonomy) yatar; kişi kendi haklarını özgür iradesi ile düzenleme yetkisine sahiptir. Ancak bazı haklar mutlak korumalıdır; bunlarda rıza geçersizdir.
| Şart | Açıklama |
|---|---|
| Disponibl hak | Rıza üzerinde tasarruf edilebilir hakka ilişkin |
| Açık rıza | Sözle, yazıyla veya zımnen açık irade beyanı |
| Özgür rıza | Cebir, tehdit, hile veya hata olmadan |
| Bilinçli rıza | İlgili tüm bilgilere sahip olarak (informed consent) |
| Önceden veya eş zamanlı | Fiil öncesi veya sırasında verilmiş |
| Hak sahibinin rızası | Hakka gerçek sahip rıza göstermeli |
| Subjektif unsur | Fail rızanın varlığını biliyor |
Türk hukukunda haklar iki kategoride değerlendirilir:
| Hak Kategorisi | Rıza Geçerli mi? | Örnek |
|---|---|---|
| Disponibl haklar | Evet | Mal varlığı, basit yaralama |
| Mutlak haklar | Hayır (genelde) | Yaşam, ağır yaralama |
| Yarı disponibl | Sınırlı | Cinsel dokunulmazlık (yaş engeli) |
Mutlak haklarda rıza geçersizdir; rıza varsa bile suç oluşur. Örnek: Yaşam hakkı — kişinin "öldür beni" rızası TCK m.81’i kaldırmaz.
Rıza verecek kişi rıza ehliyetine sahip olmalıdır:
Kişi kendi malına ilişkin tasarruflara rıza verebilir. Hibe, ödünç, terk gibi eylemler rıza ile hukuka uygundur. Hırsızlık (TCK m.141) için mağdurun rızası varsa suç oluşmaz.
1219 sayılı Kanun + TMK m.24 — Tıbbi müdahale için bilgilendirilmiş onam zorunludur.
Hekim bilgilendirilmiş rıza (informed consent) olmadan müdahale edemez; aksi halde kasten yaralama (TCK m.86) suçu işler. Acil durumlarda Cezada Zorunluluk Hali ile birlikte değerlendirilir.
Bilgilendirme kapsamı: tedavi türü, riskler, alternatifler, beklenen sonuçlar, başarısızlık ihtimali. Eksik bilgilendirme rızanın geçersiz olmasına yol açar.
Spor kuralları çerçevesinde kabul edilen şiddet rıza ile hukuka uygun. Boks, MMA, judo gibi sporlarda kuralları aşmayan davranışlar suç değildir. Kuralın aşılması durumunda rıza koruması kalkar.
Yetişkinler arası karşılıklı rıza ile cinsel ilişki suç değildir. Rıza yoksa cinsel saldırı (TCK m.102) veya cinsel istismar (m.103) suçu oluşur.
| Hak | Rıza Sınırı |
|---|---|
| Cinsel dokunulmazlık | 15 yaş altı çocuklar için mutlak yasak (m.103) |
| Vücut bütünlüğü | Hafif yaralama OK; ağır yaralama tartışmalı |
| Konut dokunulmazlığı | Sahibi rızası ile giriş hukuka uygun |
Hafif yaralama için rıza geçerli (örn. dövme, piercing). Ağır yaralama veya kalıcı sakatlık için rıza geçersiz; çünkü bu mutlak hakka dönüşür. Estetik ameliyat ise modern doktrin tarafından geçerli rıza alanı kabul edilir.
| Hak | Rıza Sonucu |
|---|---|
| Yaşam (m.81) | Rıza geçersiz; "öldür beni" söyleyen kişiyi öldürmek de suç |
| Ağır yaralama (m.87) | Rıza geçersiz; ölümcül yarayı isteyen birine bunu vermek suç |
| Onur ve haysiyet | Rıza sınırlı; aşırı aşağılama suç |
Türk hukukunda aktif ötanazi yasaktır; mağdurun rızası TCK m.81’i kaldırmaz. Pasif ötanazi (tedaviyi reddetme) modern bağlamda farklı değerlendirilir; hasta tedaviyi reddedebilir, ancak hekim eylem yapmayarak (ihmali eylem) sorumluluk taşımaz.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi