Son güncelleme:
Hakkın Kullanılması: Hakkın kullanılması, ceza hukukunda kişinin kanunla tanınmış bir hakkını icra etmesi nedeniyle tipik fiilinin hukuka uygun sayılmasını ifade eden hukuka uygunluk sebebidir. 5237 sayılı TCK m.26/1 düzenler. Mülkiyet hakkı, basın özgürlüğü, ifade hürriyeti, ebeveynlik hakkı, sanat-bilim özgürlüğü tipik kullanımdır. Hak kanunlarla tanınmış olmalı, kullanım kanuni sınırlar içinde kalmalı ve orantılı olmalıdır.
Hakkın kullanılması, ceza hukukunda kişinin kanunla tanınmış bir hakkını icra etmesi nedeniyle tipik fiilinin hukuka uygun sayılmasını ifade eden hukuka uygunluk sebebidir. TCK m.26/1 doğrudan bu sebebi düzenler.
TCK m.26/1 — "Hakkını kullanan kimseye ceza verilmez."
Modern hukuk düzeninde anayasal ve yasal haklar birey için temel güvencelerdir. Bu hakların kullanılması bazen tipik fiil oluşturabilir; bu durumda hukuka uygunluk sebebi devreye girer ve suç oluşmaz.
| Hak | Anayasal Dayanak | Olası Tipik Fiil |
|---|---|---|
| Mülkiyet hakkı | AY m.35 | Mala zarar verme (kendi malına) |
| Basın özgürlüğü | AY m.28 | Hakaret veya iftira eleştiri çerçevesinde |
| İfade hürriyeti | AY m.26 | Eleştiri, protesto |
| Sanat ve bilim özgürlüğü | AY m.27 | Sanatsal ifade |
| Eğitim ve öğretim | AY m.42 | Disiplin uygulaması |
| Avukatlık savunma | 1136 sayılı Av.K. | Müvekkil savunması kapsamında |
| Sportif faaliyet | – | Spor kuralları çerçevesinde |
| Tıbbi müdahale | 1219 sayılı Kanun | Beden bütünlüğüne müdahale |
| Çalışma hakkı | AY m.49 | Grev, lokavt |
Kişi kendi malını istediği gibi tasarruf edebilir; kendi malına zarar veren kişi mala zarar verme suçu işlemiş olmaz. Ancak müşterek mülkiyet veya üçüncü kişi hakları kapsamında kalan mallarda sınırlama vardır.
AY m.28 — "Basın hürdür, sansür edilemez."
Gazeteci eleştiri ve haber alma kapsamında ifadelerde bulunabilir; bu kapsam içinde kalan ifadeler hakaret (TCK m.125) sayılmaz. AİHS m.10 ifade özgürlüğü genişletilmiş yorum sağlar.
Salah niyetli, kamu yararı için yapılan eleştiri hakaret değildir. Türk yargı pratiğinde politikacı, kamu görevlisi, sanatçı gibi kamuya açık kişiler için eleştiri sınırı geniştir.
| Şart | Açıklama |
|---|---|
| Kanuni hak | Anayasa, kanun veya antlaşma tarafından tanınmış |
| Kanuni sınırlar | Hakkın kullanım sınırları içinde kalma |
| Orantılılık | Hak kullanımı amacın gerektirdiği ölçüyü aşmamalı |
| Kötüye kullanmama | Hakkın özüne aykırı kullanım yok |
| Subjektif unsur | Fail hakkını bilinçli olarak kullanıyor |
Anayasa m.14 — "Hak ve hürriyetlerin kötüye kullanılması yasak."
Hakkın özüne aykırı, amacı dışında kullanım hukuka uygunluk sağlamaz. Örnek: Basın özgürlüğü kapsamında kasıtlı yalan haber yapmak hakaret korumasından yararlandırmaz.
İfade özgürlüğü mutlak değildir; TCK m.125 hakaret, m.299 Cumhurbaşkanına hakaret, m.301 Türk milletini aşağılama gibi sınırlamalar vardır. Ancak eleştiri ve kamu yararı hakkı genelde korur.
1136 sayılı Avukatlık Kanunu m.62 — "Avukat, müvekkilinin menfaati doğrultusunda her türlü kanuni vasıtayı kullanmaya yetkilidir."
Avukat müvekkil savunması kapsamında hakaret veya tehdit gibi ifadelerde bulunabilir; ancak görev sınırlarını aşmamalıdır.
| Ölçüt | Hakkın Kullanılması (m.26/1) | İlgilinin Rızası (m.26/2) |
|---|---|---|
| Dayanak | Kanunla tanınmış hak | Mağdurun rızası |
| Sahibi | Hak sahibi | Hak sahibi mağdur |
| Sınır | Kanuni sınırlar | Hakkın disponibl olması |
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi