Son güncelleme:
Gönüllü Vazgeçme: Gönüllü vazgeçme, failin teşebbüs aşamasında suçun icrasından kendi iradesiyle vazgeçmesi veya neticeyi engellemesidir. TCK m.36 uyarınca fail, teşebbüsten dolayı cezalandırılmaz; ancak vazgeçmeden önceki hareketleri bağımsız bir suç oluşturuyorsa o suçtan sorumlu tutulur. İrade dışı engel sebepten farklı olarak vazgeçme failin iç dünyasından kaynaklanır ve cezalandırma kapısını kapatan kurumdur.
TCK m.36, suç teşebbüsünden gönüllü olarak vazgeçen faile cezasızlık imkânı tanır. Kanun koyucunun amacı, failin suç işleme kararından dönmesini teşvik etmek ve teşebbüs sorumluluğunu önlemektir. Bu yaklaşım pratik suç önleme politikasıyla doğrudan uyumludur.
TCK m.36 — "Fail, suçun icra hareketlerinden gönüllü vazgeçer veya kendi çabalarıyla suçun tamamlanmasını veya neticenin gerçekleşmesini önlerse, teşebbüsten dolayı cezalandırılmaz; fakat tamam olan kısım esasen bir suç oluşturduğu takdirde, sadece o suça ait ceza ile cezalandırılır."
Vazgeçme yalnız teşebbüs sorumluluğunu kaldırır; vazgeçmeden önceki hareketler ayrı bir suç oluşturuyorsa o suçtan sorumluluk devam eder. Örneğin öldürme amacıyla yaralayan ancak vazgeçen fail, kasten yaralamadan sorumlu tutulur; öldürme teşebbüsünden cezalandırılmaz.
Doktrinde gönüllü vazgeçmenin niteliği tartışmalıdır. Bir görüşe göre cezasızlığın gerekçesi failin "kişisel cezasızlık sebebi"dir; başka bir görüşe göre tipikliği ortadan kaldıran haldir. Modern yaklaşım bunu ikincil cezasızlık sebebi (suçun tipiklik dışına çıkması) olarak nitelendirir.
Gönüllü vazgeçmenin geçerli olabilmesi için belirli şartların gerçekleşmesi gerekir.
(i) İradilik: Vazgeçme failin kendi iradesinden kaynaklanmalıdır; iradi olmayan engel sebep teşebbüs hükümlerini gündeme getirir. (ii) Kesinlik: Vazgeçme kesin ve tam olmalıdır; geçici geri çekilme yetersizdir. (iii) Etkin Çaba: Tamamlanmış teşebbüs durumunda failin neticeyi önlemek için aktif çaba göstermesi zorunludur.
İradiliğin tespitinde "Frank Formülü" denilen kriter kullanılır: fail "yapamadığı için durdu" mu yoksa "yapmak istemediği için durdu" mu? İlk durumda iradilik yoktur, engel sebep söz konusudur; ikincisinde iradilik vardır ve gönüllü vazgeçme uygulanır.
Tamamlanmamış teşebbüste failin sadece icrayı durdurması yeterken, tamamlanmış teşebbüste neticenin gerçekleşmesini önlemek için aktif müdahale gerekir. Pasif bekleme yetersizdir; mağdurun tedavisi, kurtarma çalışması, neticeyi engelleyici çabaların gösterilmesi şarttır.
Bu ayrım yargısal pratikte en tartışmalı meselelerden biridir; çünkü failin "vazgeçme iddiası" cezasızlığa götürürken "engel sebep tespiti" teşebbüsten cezalandırmaya yol açar.
| Ölçüt | Gönüllü Vazgeçme (TCK m.36) | Engel Sebep (Teşebbüs) |
|---|---|---|
| Kaynak | Failin iradesi | Failin iradesi dışı |
| Failin tutumu | Devam edebilirken vazgeçer | Devam edemez |
| Hukuki sonuç | Cezasızlık (teşebbüs için) | TCK m.35/2 indirimli ceza |
| Aktif çaba şartı | Tamamlanmış teşebbüste şart | Şart değil |
| İspat yükü | Genelde failde | Aleyhinde delil değerlendirme |
Bazı durumlarda iradi ve iradi olmayan etkenler birleşir; örneğin failin polis sireni duyup korkuya kapılarak vazgeçmesi. Hâkim, "fail devam edebilirken vazgeçti mi" sorusunu somut delillerle (mağdur ifadesi, olay yeri inceleme, sonraki davranışlar) cevaplar.
TCK m.36'nın son cümlesi gereği vazgeçmeden önce gerçekleşen ve bağımsız suç oluşturan hareketlerden fail sorumlu tutulur.
Bir kişiyi öldürmek için saldıran fail birkaç bıçak darbesi sonrası vazgeçmiş ve yaraları sardırmış olabilir. Vazgeçme öldürme teşebbüsünden cezasızlık sağlar; ancak fail kasten yaralamadan sorumlu tutulur. Hırsızlık örneğinde ise konut dokunulmazlığını ihlal etmiş ancak vazgeçmiş bir fail, hırsızlığa teşebbüsten değil, konut dokunulmazlığını ihlalden sorumludur.
Hâkim somut olayda failin vazgeçmesinden önce gerçekleştirdiği hareketlerin bağımsız bir suç tipini ihlal edip etmediğini inceler. İhlal varsa o suçtan ceza, yoksa tam cezasızlık sonucu doğar.
Müşterek faillik ve şeriklik durumunda gönüllü vazgeçme TCK m.41 uyarınca özel olarak düzenlenmiştir. Vazgeçen failin etkin çabası neticeyi önlemişse kendi cezası kalkar; diğer failler hükmen cezalandırılmaya devam eder.
İştirakte vazgeçme anının "henüz icra tamamlanmadan" gerçekleşmesi şarttır. İcra tamamlandıktan sonra ortaya çıkan etkin çaba, etkin pişmanlık hükümleri kapsamında değerlendirilebilir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi