Son güncelleme:
Geçmişe Yürümezlik İlkesi: Geçmişe yürümezlik ilkesi, ceza hukukunda yeni suç ihdas eden veya cezayı ağırlaştıran kanunların, yürürlüğe girmelerinden önce işlenmiş fiillere uygulanamayacağını ifade eden, suçta ve cezada kanunilik ilkesinin "lex praevia" alt güvencesidir. 1982 Anayasası m.38/1 ve 5237 sayılı TCK m.7/1 hükmüyle düzenlenir; tek istisnası fail lehine sonuç doğuran kanunun derhal uygulanmasıdır.
Geçmişe yürümezlik ilkesi, lex praevia olarak ifade edilen ve Suçta ve Cezada Kanunilik İlkesi’nin dört alt güvencesinden biridir. Buna göre, işlendiği zamanda yürürlükte bulunmayan bir ceza normuna dayanılarak fail aleyhine sonuç doğuran herhangi bir tedbir uygulanamaz. İlkenin amacı, kişinin hangi davranışın suç teşkil edeceğini önceden bilebilmesi (öngörülebilirlik) ve devletin cezalandırma yetkisini geriye dönük olarak kullanamamasıdır.
1982 Anayasası m.38/1 — "Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz; kimseye suçu işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza verilemez."
TCK m.7/1 — "İşlendiği zaman yürürlükte bulunan kanuna göre suç sayılmayan bir fiilden dolayı kimseye ceza verilemez ve güvenlik tedbiri uygulanamaz. İşlendikten sonra yürürlüğe giren kanuna göre suç sayılmayan bir fiilden dolayı da kimse cezalandırılamaz ve hakkında güvenlik tedbiri uygulanamaz. Böyle bir ceza veya güvenlik tedbiri hükmolunmuşsa infazı ve kanuni neticeleri kendiliğinden kalkar."
İlke yalnızca asli ceza normları için değil, fail aleyhine sonuç doğuran tüm normlar için geçerlidir; cezayı artıran, zamanaşımını uzatan, hak yoksunluklarını genişleten kanunlar da geçmişe yürütülemez.
Aleyhe yürümezlik kuralı şu durumları kapsar:
Aleyhe yürümezlik kuralının tek istisnası Lehe Kanun’un derhal uygulanmasıdır.
TCK m.7/2 — "Suçun işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanunların hükümleri farklı ise, failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz olunur."
| Kavram | Geçmişe Yürümezlik ile İlişki |
|---|---|
| Suçta ve Cezada Kanunilik | Şemsiye kavram; geçmişe yürümezlik alt prensip |
| Lehe Kanun | Tek istisna; lehe kanun derhal uygulanır |
| Kıyas Yasağı | Aleyhe yorum + aleyhe geçmişe yürüme her ikisi de yasak |
| Zaman Bakımından Uygulama | Şemsiye konu (TCK m.7); geçmişe yürümezlik alt kural |
| Zamanaşımı (TCK m.66–72) | Aleyhe uzatma yasak; lehe kısaltma uygulanır |
| Güvenlik tedbiri | Kanunilik kapsamında; aleyhe yürümezlik geçerli |
Mütemadi (sürekli) suç ve zincirleme suç gibi süre içinde devam eden suçlarda kanun değişmiş olsa bile suçun bitiş anındaki kanun uygulanır; bu kıyas değil suçun ne zaman tamamlandığının belirlenmesidir.
Yargılama usulüne ilişkin (CMK) hükümler kural olarak derhal uygulanır; çünkü usule ilişkin değişiklikler maddi ceza hukukunun aleyhe yürüme yasağı içinde değildir. Ancak aleyhe sonuç doğuran (örn. kanun yolu daraltan) usul değişiklikleri için lehe kuralı tartışmalıdır.
5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun hükümleri infaz hukukunun karmaşık yapısı gereği özel bir geçiş düzenine tabidir. Aleyhe sonuç doğuran infaz değişiklikleri TCK m.7/3 kapsamında "infaz rejimine ilişkin" istisna ile değerlendirilir; ancak Anayasa Mahkemesi ve AİHS m.7 içtihadında "ceza" kavramı geniş yorumlanır ve infazın esasını etkileyen değişiklikler de güvence kapsamında kabul edilebilir.
TCK m.7/3 — "Hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrürle ilgili olanlar hariç; infaz rejimine ilişkin hükümler, derhal uygulanır."
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi