Son güncelleme:
Faillik: Faillik, suçun kanuni tanımında yer alan fiili gerçekleştiren kişinin hukuki konumunu ifade eder. TCK m.37 üç tür faillik düzenler: doğrudan faillik (suçu bizzat işleyen tek kişi), müşterek faillik (suç tipini birlikte gerçekleştiren birden fazla kişi) ve dolaylı faillik (başkasını araç gibi kullanan kişi). Tüm faillik türleri tam suç cezasına tabidir; şeriklikten farklı olarak iştirakin asli boyutudur.
Faillik, ceza hukukunda suçun maddi unsurunu gerçekleştiren kişinin asli sorumluluk konumudur. TCK m.37, failliği şeriklikten ayırarak ve üç alt türe bölerek tanımlar: doğrudan faillik (TCK m.37/1, ilk cümle), müşterek faillik (TCK m.37/1, ikinci cümle) ve dolaylı faillik (TCK m.37/2).
TCK m.37/1 — "Suçun kanuni tanımında yer alan fiili birlikte gerçekleştiren kişilerden her biri, fail olarak sorumlu tutulur."
Fail suçun tipiklik fiilini gerçekleştiren kişidir; şerik ise tipiklik fiilini gerçekleştirmemekle birlikte suç sürecine katkı sağlayan kişidir. Bu ayrım bağlılık kuralı (TCK m.40) açısından belirleyicidir. Fail tam suç cezasına tabi iken şerik (yardım eden) indirimli cezaya tabidir.
Modern Türk doktrini failliği "hâkimiyet teorisi" çerçevesinde tanımlar: fail, suç sürecinde belirleyici hâkimiyete sahip kişidir. Bu hâkimiyet eylem hâkimiyeti (müşterek faillik), irade hâkimiyeti (dolaylı faillik) veya somut hâkimiyet (doğrudan faillik) şeklinde tezahür eder.
Suçu bizzat ve tek başına gerçekleştiren failin hukuki konumudur. İştirak söz konusu değildir; ancak yardım edenler veya azmettirenler bağlanabilir.
Bir kişi tek başına bir başkasını öldürür ya da hırsızlık yapar; tüm icra hareketlerini kendisi gerçekleştirir, başka katılımcı yoktur. Bu klasik faillik durumudur ve tam suç cezasına tabidir.
Failliğin doğrudan olması, sırf failin tek olması anlamına gelmez; failin suç tipinin maddi unsurunu bizzat gerçekleştirmiş olmasıdır. Yardım eden veya azmettirenin varlığı doğrudan failliği etkilemez; ancak başka iştirak biçimleri devreye girer.
Birden fazla kişinin "ortak hâkimiyet" çerçevesinde suç tipini birlikte gerçekleştirmesidir. TCK m.37/1 ikinci cümlesi bu türü düzenler.
| Faillik Türü | TCK Hükmü | Hâkimiyet Türü | Cezalandırma |
|---|---|---|---|
| Doğrudan Faillik | m.37/1 ilk | Somut/eylem hâkimiyeti | Tam suç |
| Müşterek Faillik | m.37/1 ikinci | Ortak hâkimiyet | Tam suç |
| Dolaylı Faillik | m.37/2 | İrade hâkimiyeti (aracı üzerinde) | Tam suç |
| Yardım Eden | m.39 | Yok (sadece destek) | İndirimli ceza |
| Azmettiren | m.38 | Karar oluşturma | Tam suç (artırımlı) |
Müşterek faillik için failler arasında ortak suç planı, rol bölüşümü ve eylem hâkimiyeti bulunmalıdır. Her fail "kendi rolünü oynamasaydı suç bu şekilde gerçekleşmezdi" anlamında belirleyici olmalıdır. Salt yardım niteliğindeki katkılar müşterek faillik oluşturmaz.
Failin başka bir kişiyi araç gibi kullanarak suç işlemesi durumudur. Aracı kişi suç işleme iradesi taşımıyorsa veya cezalandırma ehliyeti yoksa arka plandaki fail dolaylı faillik sıfatıyla sorumlu tutulur.
Aracı kişi şu hâllerden birinde olmalıdır: (i) çocuk veya akıl hastası, (ii) kasıt eksikliği bulunan kişi, (iii) maddi olgu hatası içinde, (iv) zorlama altında. Bu durumda aracın iradesi yoktur ve arka plandaki fail asıl sorumlu olur.
Azmettirmede azmettirilen kişinin tam ehliyeti vardır ve kendi iradesiyle suçu işler; dolaylı faillikte aracın iradesi yoktur veya aracın iradesi arka plan fail tarafından kontrol edilir. Bu fark sorumluluk dağılımında belirleyicidir.
Her fail kendi cezasızlık/indirim sebeplerinden ayrı yararlanır; bu durum ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesinin doğal sonucudur.
Faillerden biri yaş küçüklüğü, cezada akıl hastalığı, haksız tahrik gibi bireysel indirim sebeplerinden yararlanırken diğerleri tam ehliyetli olabilir. Bu farklılık her failin cezasının ayrı belirlenmesine yol açar.
İştirakte gönüllü vazgeçme (TCK m.41) hükümleri vazgeçen failin etkin çabasıyla cezasızlık sağlar; diğer faillerin sorumluluğu etkilenmez.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi