Son güncelleme:
Etkin Pişmanlık: Etkin pişmanlık, suçun tamamlanmasından sonra failin pişmanlık göstererek zararı gidermesi, mağdurun rızasını alması veya soruşturmaya yardımcı olması durumudur. TCK'da gönüllü vazgeçmeden farklı bir kurumdur; tipiklik tamamlandıktan sonra devreye girer ve cezada indirim sağlar. Özellikle hırsızlık, dolandırıcılık, güveni kötüye kullanma, rüşvet gibi suçlarda özel hükümlerle (TCK m.93, 168, 192, 254 vb.) düzenlenmiştir.
Etkin pişmanlık, ceza hukukunda failin tamamlanmış suçun sonuçlarını hafifletmek için gösterdiği aktif çabaların ödüllendirildiği bir kurumdur. Gönüllü vazgeçmeden temel farkı tipiklik aşamasıdır: gönüllü vazgeçme tipiklik tamamlanmadan önce, etkin pişmanlık tipiklik tamamlandıktan sonra devreye girer.
TCK m.168/1 — "Hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflas, taksirli iflas suçları tamamlandıktan sonra ve fakat bu nedenle hakkında kovuşturma başlamadan önce, failin, azmettirenin veya yardım edenin bizzat pişmanlık göstererek mağdurun uğradığı zararı aynen geri verme veya tazmin suretiyle tamamen gidermesi halinde, verilecek cezanın üçte ikisine kadarı indirilir."
Etkin pişmanlık cezada indirim sağlar; ancak cezasızlık doğurmaz. İndirim oranı suç tipine göre değişir; TCK m.168 kapsamındaki suçlarda 2/3'e kadar indirim mümkündür. İlgili özel hükümler dağınık olduğundan hâkim her suç için ayrı düzenleme aramalıdır.
Türk Ceza Kanunu'nda etkin pişmanlık genel bir hüküm olarak değil, özel hükümler şeklinde düzenlenmiştir. Her suç tipi kendi içinde etkin pişmanlık koşullarını belirler. Bu durum sınav sorularında dikkatli olmayı gerektirir; fail bilmeyen aday yanılabilir.
Genel ölçüt olarak etkin pişmanlık üç şartla birlikte uygulanır.
(i) Suç Tamamlanmış Olmalı: Tipiklik gerçekleşmiş, suç bitmiş olmalıdır. Aksi hâlde gönüllü vazgeçme gündeme gelir. (ii) Failin Pişmanlığı: İçten bir pişmanlıkla harekete geçmiş olmalıdır; salt yakalanma korkusu yetersizdir. (iii) Aktif Çaba: Mağdurun zararını gidermek, malı iade etmek, soruşturmaya yardımcı olmak gibi somut davranışlar gerekir.
Pişmanlığın içtenlikle yapılmış olması aranır; failin yalnız ceza indirimi peşinde olduğu yargısal incelemede tespit edilirse hüküm değişebilir. Hâkim somut delillerle değerlendirme yapar.
Bazı suç tiplerinde mağdurun rızası özel önem taşır. Örneğin TCK m.168 kapsamındaki suçlarda mağdur zararının tamamen giderilmesi yeterken, bazı tipiklerde mağdurun açık rızası aranır.
Etkin pişmanlık özellikle mal varlığına yönelik suçlarda (hırsızlık, dolandırıcılık, güveni kötüye kullanma) yaygın uygulama alanı bulur.
| Suç Tipi | Düzenleme | İndirim Oranı | Özel Şart |
|---|---|---|---|
| Hırsızlık | TCK m.168 | 2/3'e kadar | Kovuşturma öncesi tam tazmin |
| Dolandırıcılık | TCK m.168 | 2/3'e kadar | Kovuşturma öncesi tam tazmin |
| Güveni Kötüye Kullanma | TCK m.168 | 2/3'e kadar | Kovuşturma öncesi tam tazmin |
| Rüşvet | TCK m.254 | Cezasızlık dahil | Kovuşturma öncesi haber verme |
| Uyuşturucu | TCK m.192 | Cezasızlık dahil | Kovuşturma öncesi haber verme |
Çoğu etkin pişmanlık hükmü "kovuşturma başlamadan önce" şartını arar; bu bağlamda fail savcılığa ihbar yapma, malı iade etme gibi adımları erken atmalıdır. Kovuşturma başladıktan sonra etkin pişmanlık imkânı sınırlı kalır veya indirim oranı düşer.
İki kurum sıkça karıştırılır; ancak yapısal farklılıkları vardır.
| Ölçüt | Gönüllü Vazgeçme | Etkin Pişmanlık |
|---|---|---|
| Aşama | Tipiklik tamamlanmadan | Tipiklik tamamlandıktan |
| Hukuki sonuç | Cezasızlık | İndirim (bazen cezasızlık) |
| Kurum kaynağı | TCK m.36 (genel) | Özel hükümler (TCK m.93, 168, 192 vb.) |
| Şartlar | İradi vazgeçme + aktif çaba | Pişmanlık + zarar giderme |
| Vazgeçme sonrası bağımsız suçlar | Sorumluluğu devam eder | İndirimle birlikte cezalandırılır |
Failin "vazgeçme" iddiası tipikliğin tamamlanıp tamamlanmadığına bağlı olarak farklı sonuç doğurur. Bu nedenle hâkim öncelikle "tipiklik tamamlandı mı" sorusunu cevaplar.
Etkin pişmanlık iddiaları yargılamada sıkça gündeme gelir; ancak hâkimler içtenlikle ilgili sıkı bir denetim yapar. Failin pişmanlık iddiasının yalnız ceza indirimi aramasıyla mı yoksa gerçek bir vicdani uyanışla mı bağlı olduğu somut delillerden çıkarılır.
Mağdurun beyanı etkin pişmanlığın değerlendirilmesinde önemli bir delildir. Failin mağdurla iletişime geçtiği, özür dilediği, zararı tam tazmin ettiği yönündeki ifade pişmanlığın içtenliğini destekler. Salt parasal tazmin yetersiz görülebilir; manevi unsur da değerlendirilir.
Çoğu etkin pişmanlık hükmü "kovuşturma başlamadan önce" şartını arar. Kovuşturma başladıktan sonra hükümlerin uygulama alanı daralır; bazı düzenlemelerde indirim oranı düşer. Bu nedenle pişmanlık hükümleri kapsamına giren her suç tipi için kovuşturma anının doğru tespit edilmesi kritiktir.
Etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanması failliğin türüne göre değişebilir. Doğrudan fail, müşterek fail, yardım eden ve azmettiren için pişmanlık hükümlerinin uygulanması ilgili özel maddenin formülasyonuna bağlıdır. Türk Ceza Kanunu çoğu pişmanlık hükmünde "fail, azmettiren veya yardım eden" ifadesini kullanır.
Etkin pişmanlık bireysel bir indirim sebebidir; ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesi gereği her iştirakçi kendi pişmanlığından yararlanır. Bir failin pişmanlık göstermesi diğerlerini etkilemez.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi