Elverişlilik Şartının İşlevi
TCK m.35 teşebbüs sorumluluğunu doğrudan elverişli hareket şartına bağlar. Elverişlilik, soyut bir nitelik değildir; somut olaydaki vasıta, konu ve faillik koşullarının birlikte değerlendirilmesiyle belirlenir. Elverişsiz hareket, suçta ve cezada kanunilik ilkesi ile birleşerek cezalandırılabilir bir tehlike oluşturmadığı için teşebbüs zeminini kapatır.
TCK m.35/1 — "Kişi, işlemeyi kastettiği bir suçu elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlayıp..."
Elverişliliğin Üç Boyutu
Elverişlilik üç ölçüt üzerinden incelenir: (i) vasıtanın elverişliliği (silahın çalışır olması, zehrin doğru dozda olması), (ii) konunun elverişliliği (saldırılan değerin somut olarak var olması), (iii) failin nesnel kapasitesi (örn. yüzme bilmediği hâlde boğmaya kalkışan failin gücü). Bu boyutlar bir arada değerlendirilir; biri eksik olduğunda elverişlilik sorgusu doğar.
Elverişlilik ve İcra Hareketi İlişkisi
İcra hareketleri ile elverişlilik birlikte aranır: hareket icra niteliğinde olsa bile elverişsizse teşebbüs sorumluluğu doğmaz; hareket elverişli olsa bile hazırlık hareketleri safhasında ise teşebbüs uygulanmaz.
Mutlak ve Nispi Elverişsizlik Ayrımı
Elverişsizlik iki kategoriye ayrılır: mutlak ve nispi. Bu ayrım teşebbüs sorumluluğu açısından belirleyicidir; mutlak elverişsizlik ceza dışı, nispi elverişsizlik ise cezalandırılır.
Mutlak Elverişsizlik
Vasıta, konu veya hareket hiçbir koşulda neticeyi meydana getiremeyecek nitelikteyse mutlak elverişsizlik söz konusudur. Boş tabanca ile öldürmeye girişme, ölmüş kişiye zehir verme, gerçekte var olmayan değere yönelen saldırı bu kapsama girer. Sonuç işlenemez suçtur ve fail cezalandırılmaz.
Nispi Elverişsizlik
Belirli koşullarda elverişsiz olan ancak başka koşullarda neticeyi doğurabilecek davranış nispi elverişsizdir. Mağdurun ceketinin altındaki kalın metal sebebiyle bıçağın etkisini kaybetmesi, alarmı çalan kasanın açılamaması bu kapsamdadır. Nispi elverişsizlik teşebbüsü ortadan kaldırmaz; fail teşebbüs hükümlerine göre cezalandırılır.
Karşılaştırma Tablosu
| Ölçüt | Mutlak Elverişsizlik | Nispi Elverişsizlik |
|---|
| Vasıta/Konu | Hiçbir koşulda neticeyi doğurmaz | Bazı koşullarda doğurabilir |
| Hukuki sonuç | İşlenemez suç, cezasızlık | Teşebbüs sorumluluğu |
| Örnek | Boş tabanca, ölmüş kişi | Kalın ceket, kilitli kasa |
| Tehlike | Yok | Vardır, somut |
Elverişlilik Belirleme Yöntemi
Yargısal uygulama "ex post" (sonradan) değerlendirme yapar; failin hareket anındaki niyetinden bağımsız olarak hareketin nesnel elverişliliği incelenir. Bu yaklaşım kast ile elverişlilik arasındaki bağlantıyı korur ama subjektif iyimserliği tek başına yeterli saymaz.
Bilirkişi İncelemesi
Vasıtanın çalışır olup olmadığı, dozun ölümcül olup olmadığı, kullanılan kimyasalın insanı etkileyip etkilemeyeceği gibi sorular bilirkişi incelemesiyle aydınlatılır. Hâkim bilirkişi raporunu somut olaya uygulayarak elverişlilik sonucuna varır.
"Tehlike Yargısı"
Elverişlilik aslında bir tehlike yargısıdır: somut olayda netice gerçekleşmese de gerçekleşmesi ihtimali bulunmuş mudur sorusuna verilen cevaptır. İhtimal varsa elverişlilik vardır; yoksa mutlak elverişsizlik gündeme gelir.
Elverişlilik ve Diğer Teşebbüs Şartları
Elverişlilik, doğrudan doğruya icra ve engel sebep ile birlikte teşebbüs üçgenini tamamlar. Üç şartın birlikte gerçekleşmesi zorunludur; biri eksik olduğunda teşebbüs hükümleri uygulanamaz.
Elverişlilik ve Kast İlişkisi
Failin doğrudan kastla hareket etmesi tek başına elverişliliği sağlamaz. Tersi de doğrudur: hareket nesnel olarak elverişli olsa bile fail kasıtla hareket etmemişse taksir gündeme gelir, teşebbüs uygulanmaz.
Hata Hâlinde Elverişlilik
Failin elverişlilik konusunda yanılması (maddi olgu hatası) durumunda hareketin nesnel elverişliliği belirleyicidir; hatanın etkisi kast unsurunu etkilemekle sınırlıdır.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Üç boyutlu test: Vasıta, konu ve fail nesnel kapasitesi birlikte değerlendirilir; hangisi eksikse o yönden elverişlilik sorgulanır.
- Mutlak vs nispi: Mutlak elverişsizlik işlenemez suç sonucu verir, nispi elverişsizlik teşebbüsü ortadan kaldırmaz.
- "Ex post" değerlendirme: Hareket anındaki niyet değil, somut hareketin nesnel elverişliliği belirleyicidir.
- Bilirkişi rolü: Vasıtanın teknik özellikleri ve etki gücü bilirkişi raporu ile aydınlatılır.
- Teşebbüsle bağ: Elverişli hareket bulunmadıkça teşebbüs sorumluluğu doğmaz; bu şart icra hareketleri ile birlikte aranır.
Elverişlilik ve Hukuki Konu Bağlantısı
Elverişlilik değerlendirmesinde sadece vasıta değil, suç tipinin koruduğu hukuki yarar da incelenir. Korunan değerin somut olayda mevcut olmaması (örneğin ölmüş kişiye yönelik öldürme girişimi) konunun mutlak elverişsizliğini doğurur; bu durumda işlenemez suç hükümleri uygulanır. Buna karşılık değer mevcut olmakla birlikte somut korumanın aşılamayacak nitelikte olması nispi elverişsizliği gündeme getirir.