Son güncelleme:
Cezada Zorunluluk Hali: Cezada zorunluluk hali, ceza hukukunda kişinin kendisine veya başkasına yönelik ağır ve muhakkak bir tehlikeden korunmak amacıyla başka çözüm bulunmadığı için tehlikeyle orantılı biçimde başka birine zarar veren fiilini hukuka uygun sayan sebeptir. 5237 sayılı TCK m.25/2 düzenler. Borçlar hukukundaki haksız fiil zorunluluk halinden ayrı kavramdır; ceza hukukunda hukuka uygunluk doğurur ve ceza yok.
Cezada zorunluluk hali, ceza hukukunda kişinin kendisine veya başkasına yönelik ağır ve muhakkak bir tehlikeden korunmak amacıyla başka çözüm bulunmadığı için tehlikeyle orantılı biçimde başka birine zarar veren fiilini hukuka uygun sayan hukuka uygunluk sebebidir. TCK m.25/2 doğrudan bu sebebi düzenler.
TCK m.25/2 — "Gerek kendisine gerek başkasına ait bir hakka yönelik olup, bilerek neden olmadığı ve başka suretle korunmak olanağı bulunmayan ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtulmak veya başkasını kurtarmak zorunluluğu ile ve tehlikenin ağırlığı ile konu ve kullanılan vasıta arasında orantı bulunmak koşulu ile işlenen fiillerden dolayı faile ceza verilmez."
Meşru Müdafaa’dan farklı olarak: meşru müdafaada haksız saldırgana karşı kuvvet kullanılır; zorunluluk halinde ise masum üçüncü kişiye veya doğa olayına karşı koruma vardır.
cezada- prefix kullanılmış çünkü zorunluluk-hali slug'ı borçlar hukukunda haksız fiil zorunluluk hali için (TBK m.64) ayrılmış. İki kavram benzer ama bağlam ve sonuçları farklıdır.
| Şart | Açıklama |
|---|---|
| Hakka yönelik tehlike | Korunan bir hakka tehdit (yaşam, vücut, mal vb.) |
| Bilerek neden olmama | Fail tehlikeye kendisi yol açmamış olmalı |
| Ağır tehlike | Önemsiz tehlike yetersiz |
| Muhakkak tehlike | Gerçekleşmesi yakın ve kesin |
| Başka çözüm yok | Kaçma, yardım çağırma vs. mümkün değil |
| Orantılılık | Tehlikenin ağırlığı + zarar verilen + araç orantılı |
| Subjektif unsur | Fail koruma niyetiyle hareket etmeli |
Eğer fail tehlikeye kendisi yol açmışsa zorunluluk hali uygulanamaz. Örnek: Yangın çıkaran kişi yangından kaçarken üçüncü kişiyi yaralarsa, zorunluluk hali savunması başarılı olmaz.
Tehlike ağır olmalı (önemsiz risk yetersiz) ve muhakkak olmalı (uzak ihtimal değil). Soyut korku zorunluluk hali doğurmaz.
Subsidiarité (ikincilik) ilkesi: Zorunluluk hali son çare olmalıdır. Eğer fail kaçabilir, yardım çağırabilir, başka çözüm bulabilir ise zorunluluk hali yok.
Tehlikenin ağırlığı, zarar verilen hak ve kullanılan araç orantılı olmalıdır. Daha küçük zarar daha büyük tehlikeyi önlemelidir.
| Senaryo | Açıklama |
|---|---|
| Yanan binadan kaçma | Başkasının kapısını kırma — mala zarar verme orantılı |
| Tıbbi acil | Ehliyetsiz araç kullanma — TCK m.179 ihlali orantılı |
| Boğulmaktan kaçma | Tekneye binmek için izinsiz girme |
| Ağır hastalık tedavisi | Kontrolsüz ilaç temini orantılı olabilir |
Klasik Roma Hukuku örneği: "Aç insanın ekmeği çalması zorunluluk halidir."
Türk hukukunda açlık zorunluluğu sınırlı kabul; modern sosyal güvenlik sistemi nedeniyle dar uygulama. AİHS m.3 insanlık dışı muameleye maruz kalan kişi için genişletilmiş yorum mümkün.
Üçüncü bir kişiyi tehlikeden kurtarmak için zorunluluk hali yapılabilir. Örnek: Yanan binadan çocuğu kurtarmak için kapıyı kırmak.
| Ölçüt | Cezada Zorunluluk Hali | Meşru Müdafaa |
|---|---|---|
| Tehlikenin kaynağı | İnsan + doğa olayı + hayvan | İnsan saldırısı |
| Saldırgan haksız mı? | Şart değil; masum kişi de olabilir | Saldırgan haksız olmalı |
| Zarar verilen | Üçüncü masum kişi olabilir | Saldırganın kendisi |
| Mağdurun tazminatı | Talep edebilir (özel hukuk) | Talep edemez |
Cezada zorunluluk hali ceza hukuku sorumluluğunu kaldırır; ancak medeni hukuk açısından zarar gören üçüncü kişi tazminat talep edebilir (TBK m.63).
Şartların aşılması durumunda TCK m.27 Sınırın Aşılması uygulanır.
Ancak TCK m.27/2 heyecan-korku-telaş istisnası yalnızca meşru müdafaa için geçerlidir; cezada zorunluluk hali için uygulanmaz.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi