Cezada Akıl Hastalığının Hukuki Niteliği
Cezada akıl hastalığı, ceza hukukunda failin akıl hastalığı nedeniyle fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamaması veya davranışlarını yönlendirme yeteneğinin önemli derecede azalmış olması durumunda ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan kusur durumudur. TCK m.32 doğrudan bu durumu düzenler.
TCK m.32/1 — "Akıl hastalığı nedeniyle, işlediği fiilin hukukî anlam ve sonuçlarını algılayamayan veya bu fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneği önemli derecede azalmış olan kişiye ceza verilmez."
TCK m.32/2 — "Birinci fıkrada yazılı derecede olmamakla birlikte işlediği fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneği azalmış olan kişiye, belirlenecek ceza, yarısından dörtte birinden fazla olmamak üzere indirilebilir; mahkemece, akıl hastalığına özgü güvenlik tedbirine de hükmedilebilir."
Slug Notu
cezada- prefix kullanılmış çünkü akil-hastaligi slug'ı medeni hukukta kişi ehliyeti için ayrılmış. Ceza ve medeni hukuktaki akıl hastalığı kavramları benzer ama bağlam ve sonuçları farklıdır.
İki Tür Akıl Hastalığı
Bilirkişi Raporu Zorunluluğu
Akıl hastalığı adli psikiyatri raporu ile tespit edilir. Genelde Adli Tıp Kurumu veya adli psikiyatri uzmanı raporu hazırlar. Değerlendirme alanları: (1) Tanı: Hastalığın türü (şizofreni, bipolar bozukluk, vb.). (2) Şiddet: Akıl hastalığının fiil üzerindeki etkisi. (3) Algılama yeteneği: Fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını anlama. (4) Davranış yönlendirme: İradi kontrol yeteneği.
Akıl Hastalarına Özgü Güvenlik Tedbiri (TCK m.57)
TCK m.57 — "Fiili işlediği sırada akıl hastası olan kişi hakkında, koruma ve tedavi amaçlı olarak güvenlik tedbirine hükmedilir. Hakkında güvenlik tedbirine hükmedilen akıl hastası, yüksek güvenlikli sağlık kurumlarında koruma ve tedavi altına alınır."
Tedavi yerleri: Bakırköy Mazhar Osman Ruh Sağlığı Hastanesi, Elazığ Ruh Sağlığı Hastanesi gibi adli psikiyatri merkezleri. Süre: Belirsiz; kişi toplum için tehlike taşımayacak duruma gelene kadar. Periyodik denetim: Mahkeme düzenli olarak tedavi gelişimini değerlendirir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TCK dayanak: m.32 — cezada akıl hastalığı; m.32/1 tam, m.32/2 kısmi.
- Slug ayrımı: medeni-hukuk/akil-hastaligi ≠ ceza-hukuku/cezada-akil-hastaligi.
- Anayasal dayanak: 1982 Anayasası m.38 — kusursuz ceza olmaz.
- AİHS dayanak: m.5 (kişi özgürlüğü) — m.5/1-e akıl hastalarının korunması.
- Bilirkişi raporu zorunlu: Adli Tıp Kurumu veya adli psikiyatri uzmanı.
- İki yetenek: algılama + davranış yönlendirme.
- Tam akıl hastalığı (m.32/1): ceza yok + akıl hastalarına özgü güvenlik tedbiri (m.57).
- Kısmi akıl hastalığı (m.32/2): ceza yarısından 1/4'üne kadar indirilebilir; tedbir de mümkün.
- Tedavi kurumları: yüksek güvenlikli adli psikiyatri merkezleri.
- Süre: belirsiz; toplumsal tehlike kalkana kadar.
- Periyodik denetim: mahkeme tedavi gelişimini izler.
- AİHS m.5/4: kişi özgürlüğü kaybının yargısal denetimi.
- Geçici nedenler (m.34) ile fark: m.32 sürekli; m.34 geçici.