Son güncelleme:
Ceza Hukukunda Af: Ceza hukukunda af, devletin egemenlik hakkına dayanarak suç işleyen kişilerin cezalarını kısmen veya tamamen ortadan kaldırması veya azaltmasıdır. TCK m.65'te düzenlenmiştir. İki temel türü vardır: genel af (kamu davasını ve cezayı düşürür, kovuşturma yapılmaz) ve özel af (cezayı azaltır veya türünü değiştirir). Anayasa m.87 ve 104 hükümleri af yetkisini düzenler. TBMM ve Cumhurbaşkanı af yetkisine sahiptir.
Af, modern ceza hukukunun "egemenlik" boyutunu yansıtan istisnai bir kurumdur. Devletin egemen olarak suç işleyen kişilere yönelik cezalandırmadan vazgeçmesi veya cezayı hafifletmesidir. Türkiye'de af yetkisi TBMM (genel af) ve Cumhurbaşkanı (özel af) arasında paylaşılmıştır.
Anayasa m.87 — "Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri ... 'genel af ve özel af kararı vermek' ... yetkisini kullanır."
Af, devletin "merhamet" ve "egemenlik" hakkı arasında dengeli bir uygulama sunar. Suçun toplumsal etkisi azalmış, fail rehabilite olmuş veya genel toplumsal barış için af gerekli görülmüş ise uygulanabilir. Modern ceza hukukunda af istisnai bir kurum olarak kullanılır.
Anayasa m.87 TBMM'ye genel af çıkarma yetkisi tanır. Anayasa m.104'e göre Cumhurbaşkanı sürekli hastalık, sakatlık ve yaşlılık nedeniyle özel af çıkarabilir. Bu ikili düzenleme yetki paylaşımını sağlar.
TCK m.65 hükmü iki temel af türünü düzenler.
Genel af kamu davasını ve cezayı düşürür. Kovuşturma yapılmaz; mevcut mahkumiyetler kalkar. Adli sicilden silinme şeklinde yansır. Bu en kapsamlı af türüdür ve yalnız TBMM tarafından çıkarılabilir.
Özel af mevcut cezayı azaltır veya türünü değiştirir. Mahkumiyet sicilde kalır; ancak ceza süresi kısalır. Cumhurbaşkanı tarafından sürekli hastalık, sakatlık, yaşlılık nedeniyle çıkarılabilir.
| Af Türü | TCK Hükmü | Yetki | Etki |
|---|---|---|---|
| Genel Af | m.65/1 | TBMM | Kamu davası + ceza düşer; sicilden silinir |
| Özel Af | m.65/2 | Cumhurbaşkanı | Ceza azalır veya türü değişir; sicilde kalır |
| Hükümlerin Şartları | Anayasa m.87, m.104 | Yasal düzenleme | Anayasal sınırlar |
Her af türü farklı şartlarla uygulanır.
Genel af için TBMM'nin kanun çıkarması gerekir. Kanun belirli suçları, suç tarihlerini, ceza türlerini kapsayabilir. Genel af çoğunlukla siyasi-sosyal nedenlerle (toplumsal barış, milli birlik) çıkarılır.
Anayasa m.104 hükmü uyarınca Cumhurbaşkanı özel af çıkarmak için "sürekli hastalık, sakatlık ve yaşlılık" gibi nedenleri esas alır. Bu nedenler hükümlünün kişisel durumuna bağlıdır.
Af farklı hukuki sonuçlar doğurur.
(1) Kamu davası düşer; soruşturma/kovuşturma yapılmaz, (2) Mevcut mahkumiyetler kalkar, (3) Adli sicilden silinme, (4) Çekilmiş ceza geri ödenmez ancak mahkumiyet kaydı kalkar.
(1) Ceza süresi kısalır veya tür değişir, (2) Mahkumiyet sicilde kalır, (3) Tekerrür hesaplamasında kullanılır, (4) Hak yoksunlukları devam edebilir.
Af cezalandırmayı etkiler ancak mağdurun tazminat haklarını sona erdirmez. Hukuk mahkemesinde tazminat davası açma hakkı korunur; bu yargı affa tabi değildir.
Modern Türk hukukunda af kurumu zaman zaman tartışılır; bazı çevreler affın "cezasızlık kültürünü" beslediğini öne sürerken bazıları toplumsal barış ve rehabilitasyon için gerekli olduğunu savunur. Anayasa Mahkemesi af yetkisinin sınırlarını çeşitli kararlarda incelemiştir; özellikle ağır suçlarda (kasten öldürme nitelikli hâlleri, soykırım) af kapsamı dışı tutulması eğilimi vardır.
Türkiye Cumhuriyeti tarihinde 1923, 1933, 1950, 1966, 1974, 1991, 2000, 2005, 2018 gibi yıllarda farklı kapsamda aflar çıkarılmıştır. Bu aflar siyasi-sosyal koşullara bağlı olarak şekillenmiştir.
Hâkimlik sınavlarında af konusu cezalandırma sisteminin temel bilgileri kapsamında yer alır. Adayların genel af ile özel af ayrımını, yetki dağılımını (TBMM-Cumhurbaşkanı), sonuçları (sicilden silinme vs sicilde kalma) doğru bilmesi beklenir.
Türk ceza hukukunda af konusu zaman zaman kamuoyunda tartışılır. Genel af çıkarma kararı toplumsal etki yaratırken özel af bireysel insancıl gerekçelere dayanır. Avrupa hukuklarında benzer kurumlar mevcut olup; bazı ülkelerde af yetkisi yalnız parlamentoya, bazılarında devlet başkanına aittir. Türk modeli yetki paylaşımını öngörür.
Adli makamlar af kanunu çıktığında ilgili dosyaları taar; uygulanabilir mahkumiyetler tespit edilir. Bu süreç Cumhurbaşkanı veya TBMM tarafından çıkarılan af düzenlemesinin somut yargısal yansımasıdır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi