Son güncelleme:
Actio Libera in Causa: Actio libera in causa, Latince "sebebinde özgür eylem" anlamına gelen ve ceza hukukunda kişinin kusur yeteneğini iradi olarak kaybettiği durumda işlediği suçlardan tam sorumlu tutulmasını ifade eden klasik doktrindir. 5237 sayılı TCK m.34/2 (iradi alkol/uyuşturucu) bu doktrinin somutlaşmasıdır. Kişi sebebinde (alkol alma anında) özgür iradeye sahip olduğu için sonradan kaybedilen yetenek sorumluluğu kaldırmaz.
Actio libera in causa, Latince "sebebinde özgür eylem" anlamına gelen ve ceza hukukunda kişinin kusur yeteneğini iradi olarak kaybettiği durumda işlediği suçlardan tam sorumlu tutulmasını ifade eden klasik doktrindir. TCK m.34/2 İradi Alkol ve Uyuşturucu bu doktrinin somut yansımasıdır.
Anahtar prensip: Kişi sebebinde (kusur yeteneğini kaybetme anında) özgür iradeye sahipti. Sonradan kaybedilen yetenek sorumluluğu kaldırmaz.
Üç aşamalı analiz: (1) İlk an (sebep): Kişi alkol alma kararı verdi; özgür iradesi vardı. (2) İkinci an (sonuç): Kusur yeteneği azaldı veya kalktı. (3) Üçüncü an (suç): Etki altında suç işlendi. Sorumluluk: İlk anki özgür irade üzerinden suç sorumluluğu doğar.
| Dönem | Gelişim |
|---|---|
| Roma hukuku | Temel kavramı vardı; ancak modern doktrin değil |
| Ortaçağ kilise hukuku | Kavram genişledi; günah-ceza paralelinde |
| Aydınlanma | Modern ceza hukukunun temel ilkesi haline geldi |
| 19. yüzyıl Alman doktrini | Sistematik formülasyon; "sich vergessen lassen" |
| Modern Türk hukuku | TCK m.34/2 ile somutlaştı |
Kişi alkol/uyuşturucu aldı + etki altında suç işledi → tam ceza. Detay için bkz. İradi Alkol ve Uyuşturucu.
Kişi bilerek kusur yeteneğini kaybetti ve bu durumda suç işledi:
Kişi kendisinin tahrik edilmesine zemin hazırladı:
İradi Alkol ve Uyuşturucu açıklamasına bakınız. Kişi alkolün anormal tepki yaratacağını bilmiyorsa, doktrinin uygulanması tartışmalı.
Ağır alkol/uyuşturucu bağımlısı kişiler için doktrin dar yorumlanır; çünkü madde kullanımı tam iradi sayılmayabilir. Modern psikiyatri: bağımlılık beyin hastalığı olarak görülür. Yargı pratiği: bağımlılık + tedavi gereksinimi durumunda hafifletme.
Çocuk veya akıl hastasının iradi olarak alkol alması durumunda:
Actio libera in causa ile failin manevi unsuru ilginç bir şekilde değerlendirilir:
| Senaryo | Manevi Unsur |
|---|---|
| Kasten alkol + kasten suç işleme planı | Doğrudan kasıt |
| Kasten alkol + suç olabileceğini öngörme | Olası kasıt |
| Kasten alkol + suç önceden öngörülmemiş | Bilinçli/bilinçsiz taksir |
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi