Son güncelleme:
Zorunluluk Hâli: Zorunluluk hâli, kişinin kendisini veya başkasını yakın ve ciddi bir tehlikeden korumak amacıyla, tehlike ile ilgisi olmayan üçüncü bir kişinin mal varlığına zarar vermesi durumunu ifade eder. uyarınca zorunluluk hâli bir dir; ancak hâkim, zarar görenin durumu ile ilkelerini gözeterek faili ödemekle yükümlü tutabilir.
Zorunluluk hâli (ızdırar hâli), kişinin kendisinin veya bir başkasının şahsına ya da malına yönelmiş yakın ve ciddi bir tehlikeyi defetmek amacıyla, tehlike ile ilgili olmayan üçüncü bir kişinin mal varlığına zarar vermek zorunda kalması hâlidir. TBK m.63/2 ikinci cümlesinde düzenlenen bu kurum, meşru savunmadan farklı olarak zararın saldırgana değil, masum bir üçüncü kişiye verildiği özgün bir hukuka uygunluk sebebidir. Reisoğlu'na göre zorunluluk hâlinde fail, küçük bir zararla daha büyük bir zararı önlemekte ve hukuk düzeni bu menfaat dengesi nedeniyle fiile cevaz vermektedir.
TBK m.63/2 ikinci cümlesi, "kendisini veya başkasını açık ya da yakın bir zarar tehlikesinden korumak için diğer bir kişinin mallarına zarar verenin bu zararı giderim yükümlülüğünü hâkim hakkaniyete göre belirler" demektedir. Burada dikkat çekici nokta, zorunluluk hâlinin hukuka uygunluk sebebi olmasına rağmen yasa koyucunun hakkaniyet temelli bir tazminat öngörmüş olmasıdır. Bu, TBK m.63/1'deki diğer hukuka uygunluk sebeplerinden (hak kullanma, rıza) belirgin bir farktır: orada hiçbir tazminat doğmazken zorunluluk hâlinde kısmî bir tazminat mümkündür. Eren bu durumu, "hukuka uygun fiilden doğan tazminat" olarak adlandırır. TCK m.25/2'deki ceza hukuku düzenlemesi ise sadece kusuru ortadan kaldırırken TBK m.63/2 doğrudan hukuka aykırılığı bertaraf eder.
Zorunluluk hâlinin geçerli sayılması için: (i) yakın ve ciddi bir tehlike bulunmalı, henüz gerçekleşmemiş ya da uzak tehlikeler kapsam dışıdır; (ii) tehlike fail tarafından yaratılmamış olmalı; (iii) tehlikenin başka türlü defi mümkün olmamalı (subsidiarite); (iv) korunan menfaat ile feda edilen menfaat arasında makul bir orantı bulunmalı; (v) zarar üçüncü kişinin mal varlığına verilmeli, kişiliğine değil. Doktrinde tartışmalı olan nokta, üçüncü kişinin bedensel bütünlüğüne verilen zararın zorunluluk hâli kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceğidir; baskın görüş, bedensel zararın TBK m.63/2 kapsamı dışında kaldığı yönündedir.
Tipik örnekte sel baskını sırasında komşu evin bahçe duvarını yıkarak ailesini kurtaran kişi TBK m.63/2 kapsamında zorunluluk hâlinden yararlanır; ancak komşunun maddi zararının uygun bir kısmı oranında denkleştirme tazminatı öder. Bu içtihat, hâkimin hakkaniyet takdirinin somut olayın koşullarına (failin ekonomik durumu, kazanılan menfaatin büyüklüğü, zararın ağırlığı) göre şekillendiğini göstermektedir. Tehlike yaratıcısının bizzat fail olduğu hâllerde zorunluluk hâlinden yararlanılamaz ve fail tam tazminatla yükümlü olur. Oğuzman/Öz, bu tazminatın haksız fiil tazminatı değil, kanundan doğan bir denkleştirme yükümü olduğunu belirtir.
Mücbir Sebep
Mücbir sebep (force majeure, vis maior), öngörülemeyen, önlenemez ve borçlunun denetimi dışındaki olaylar nedeniyle borcun ifa edilememesi halidir. Borçluyu sorumluluktan kurtarır (TBK m.136). Deprem, sel, savaş, salgın hastalık, devlet emri tipik örneklerdir. Beklenmeyen hâlden farklı olarak mücbir sebep dış nitelikte olmalı; iç sebepler beklenmeyen hâl kapsamına girer.
Tazminatın Belirlenmesi
Tazminatın belirlenmesi, TBK m.51 uyarınca hâkimin, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak takdir etmesi sürecidir. Hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirir; toptan ödeme veya irat biçiminde tazminata hükmedebilir; gerektiğinde teminat isteyebilir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
Meşru Savunma
Meşru savunma, kişinin kendisine veya başkasına yöneltilen haksız bir saldırıyı o anda hâl ve şartlara uygun biçimde defetmek için zorunlu olarak gerçekleştirdiği savunma fiilini ifade eder. TBK m.63/2 uyarınca meşru savunma kapsamında verilen zarar hukuka uygundur ve fail kural olarak tazminatla yükümlü tutulamaz; ancak savunmanın orantılılık sınırı aşılırsa sorumluluk doğar.
Hukuka Aykırılık
Hukuka aykırılık, TBK m.49 anlamında haksız fiilin objektif unsurudur ve davranışın hukuk düzeninin koruduğu bir normu ya da menfaati ihlal etmesi anlamına gelir. Yazılı kanun hükmüne aykırılık (norm teorisi) veya koruma normunun ihlali biçiminde tezahür eder. Mağdurun rızası, meşru savunma, zorunluluk hali gibi hukuka uygunluk sebepleri bu unsuru ortadan kaldırır.
Tazminattan İndirim
Tazminattan indirim, TBK m.52 uyarınca hâkimin, hesaplanan tazminat miktarından zarar görenin kusuru, rızası, zararı doğuran ya da artıran sebep ve fail için zorunluluk hâli gibi nedenlerle belirli bir oranda azaltma yapmasıdır. Ayrıca tazminat ödendiğinde borçlunun yoksulluğa düşmesi ihtimali ve fiilin ağır olmayan kusurla işlenmesi de hâkime indirim takdiri verir.
Beklenmeyen Hâl
Beklenmeyen hâl (casus, fortuitous event), borçlunun makul özen göstermesine rağmen önleyemeyeceği, beklenmedik şekilde ortaya çıkan iç veya dış olaylardır. TBK m.136 sonraki imkansızlık çerçevesinde borçluyu sorumluluktan kurtarır. Mücbir sebepten farkı dış olma şartının aranmamasıdır; iç sebepler (makinenin ani arızası, çalışanın ani hastalanması) de beklenmeyen hâl sayılabilir.
Mağdurun Rızası
Mağdurun rızası, zarar gören kişinin zarar verici fiile önceden ve geçerli biçimde onay vermesi hâlinde, bu fiilin hukuka uygun sayılmasını ifade eden bir hukuka uygunluk sebebidir. TBK m.63/1 kapsamında değerlendirilen rıza, kişilik haklarının vazgeçilmez ve devredilmez çekirdeği (TMK m.23) ile sınırlıdır; bu çekirdeğe ve ahlaka aykırı fiillere verilen rıza geçersizdir.
Hakkın Kullanılması
Hakkın kullanılması, bir kimsenin kanun, yargı kararı veya idari işlem ile kendisine tanınmış bir hak ya da yetkiyi kullanması sırasında bir başkasına zarar vermesi hâlinde, bu zararın hukuka uygun sayıldığı sebeptir. TBK m.63/1 uyarınca yasal bir hak ya da yetkinin kullanılması fiili hukuka aykırı sayılmaz; ancak hakkın dürüstlük kuralına aykırı kötüye kullanılması (TMK m.2) hukuka aykırılığı yeniden doğurur.