Zilyetlik ve mülkiyetin geçirilmesi borcu, taşınır satışında satıcının üstlendiği temel asli edim borcudur. TBK m.218 uyarınca satıcı satılanın hem fiilî kullanım imkânını (zilyetlik) hem de hukuki sahipliğini (mülkiyet) alıcıya sağlamak zorundadır. Türk Medeni Kanunu m.763'ün yansıttığı ilke uyarınca taşınırda mülkiyet zilyetliğin nakliyle birlikte geçtiğinden, satıcının çoğu taşınır satışında ayrı bir tasarruf işlemi yapması gerekmez; teslim mülkiyetin geçişi sonucunu da doğurur. Bu kural satış sözleşmesinin temel asli edimini somutlaştırır; alıcının ifa talebinin doğal hedefidir.
TBK m.218 — Borcun Kapsamı
Satıcının zilyetlik geçirme borcu üç unsuru kapsar: (i) fiilî teslim — malın alıcının fizikî tasarrufuna sunulması; (ii) mülkiyet aktarma — TMK m.763 uyarınca zilyetliğin nakli mülkiyet geçişi sonucunu doğurur; (iii) yan haklar ve aksesuarların geçirilmesi — sözleşmede aksi öngörülmemişse satılanla birlikte aksesuarları, garanti belgeleri, kullanım kılavuzları da teslim edilir. Semen ödemeyle eş zamanlıdır (TBK m.234); aksi kararlaştırılmadıkça ödemezlik defi işler.
Zilyetliğin Türleri ve Geçiş Şekilleri
Türk Medeni Kanunu zilyetliğin geçişini farklı yollardan kabul eder: (i) doğrudan teslim — malın eldne verilmesi; (ii) kısa elden teslim — alıcının zaten zilyet olduğu durumda yeni hukuki sebeple zilyet olması (TMK m.978); (iii) uzaktan teslim (constitutum possessorium) — satıcının malı kullanmaya devam etmesi ama alıcı adına; (iv) temsili teslim — taşıyıcı, depocu gibi üçüncü kişiler aracılığıyla; (v) gönderme satışında — taşıyıcıya teslim. Her türde mülkiyet zilyetliğin nakli ile geçer; özel sicile tabi taşınırlarda (gemi, hava aracı, motorlu taşıt) tescil ek zorunluluk olabilir.
Mülkiyetin Saklı Tutulması Kaydı
Satıcı, alıcıya zilyetlik geçirmekle birlikte mülkiyetin saklı tutulması kaydı koyabilir. TMK m.764 ve TBK m.260'da düzenlenen bu kayıt, mülkiyetin tüm taksitlerin ödenmesi koşuluna bağlanmasını sağlar. Geçerli olabilmesi için: (i) noterde düzenlenmesi; (ii) borçlunun yerleşim yerindeki noter siciline tescil edilmesi gerekir. Kısmi ödemeli satışta yaygın uygulanır; alıcı taksitleri ödeyemezse satıcı malın iadesini talep edebilir, üçüncü kişi alacaklılar mala el atamaz.
Sözleşmede aksi öngörülmemişse zilyetlik geçirme borcu TBK m.89'a göre satıcının iş yerinde veya yerleşim yerinde ifa edilir; bu, 'alıcı malı satıcıdan alır' kuralının ifadesidir. Gönderme satışlarında satılanın belirlenen yere gönderilmesi satıcının yükümü dahilinde olabilir; bu durumda hasar taşıyıcıya teslim anında alıcıya geçer (hasarın geçişi (satışta) m.208/2 istisnası). İfa zamanı sözleşme ile belirlenir; süre yoksa derhal ifa kuralı uygulanır.
İfa Etmemenin Sonuçları
Satıcı zilyetlik geçirme borcunu ifa etmezse borçlu temerrüdü hükümleri devreye girer. Alıcı seçimlik haklara sahip olur: (i) aynen ifa + gecikme tazminatı talep etmek; (ii) sözleşmeden dönme + olumsuz zarar tazminatı; (iii) müspet zarar tazminatı isteyerek ifadan vazgeçmek (TBK m.125). Ayıplı teslim hâlinde ayıba karşı tekeffül hükümleri devreye girer ve ayrı bir hak rejimi açılır.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Mülkiyet zilyetlik nakliyle geçer: TMK m.763 — taşınırda zilyetliğin alıcıya devri mülkiyet geçişini de sağlar; ayrı tasarruf işlemi gerekmez.
- Mülkiyetin saklı tutulması = noter + tescil: TMK m.764 ve TBK m.260; saklı tutma kaydı geçerlilik için noterde düzenleme ve özel sicile tescil ister.
- Eş zamanlı ifa kuralı: TBK m.234 satıcının teslim borcu ile alıcının semen ödeme borcunun aynı anda ifa edileceğini söyler; aksi sözleşmede kararlaştırılabilir.
- İfa yeri satıcının iş yeri: TBK m.89/1-2 mal teslim borcu için bireysel taşınırın bulunduğu yeri, çoğu satışta satıcının iş yerini ifa yeri kabul eder.
- Yan haklar otomatik geçer: Sözleşmede aksi yoksa satılanla birlikte aksesuar, garanti, belgeler de geçer; aksesuar tek başına satılmayan ana eşyaya bağlı şeydir.
- Borçlu temerrüdünde 3 seçenek: Alıcı, aynen ifa + tazminat, dönme + olumsuz zarar veya müspet zarar tazminatı arasında seçim yapar (TBK m.125).
Aynı Alandan Bağlantılar