Son güncelleme:
Zamanaşımı Sürelerinin Emredici Niteliği: TBK m.148 uyarınca zamanaşımı süreleri sözleşme ile değiştirilemez; süreyi uzatan veya kısaltan sözleşme hükmü kesin geçersizdir ve yerine kanundaki süre uygulanır. Baskın görüş hükmü mutlak emredici kabul ederken bazı azınlık görüşler kısa süre uzatımına sınırlı izin verilebileceğini savunur; Yargıtay literal yorumu benimser ve sözleşmesel değişiklikleri tanımaz.
TBK m.148 zamanaşımı kurumunun en önemli emredici hükümlerinden birini barındırır: "Zamanaşımı süreleri, sözleşmeyle değiştirilemez." Bu lafız son derece açık ve kesin olup hem uzatma hem de kısaltma yönündeki sözleşmesel müdahaleleri yasaklar. Hükmün gerekçesi, zamanaşımının kamu yararına dayanan bir kurum olmasıdır; ispat zorluğunu azaltmak ve hukuk barışını sağlamak amaçları taraf iradelerinin ötesinde bir kamusal işleve sahiptir.
Doktrinde baskın görüş, m.148'in mutlak emredici nitelikte olduğu ve aksine sözleşme hükmünün kesin geçersizlik (TBK m.27) yaptırımına tabi olduğu yönündedir. Geçersiz sözleşme hükmü yerini kanundaki süreye bırakır; örneğin tarafların 5 yıllık süreyi 15 yıla çıkardığı sözleşme hükmü geçersizdir ve on yıllık genel süre (veya somut olayda hangi süre uygulanacaksa o) işler.
TBK m.148'in lafzı "değiştirilemez" demektedir; bu ifade hem uzatmayı hem kısaltmayı kapsar. Uzatma yasağı alacaklının lehine, borçlunun aleyhine bir sonuç doğurur — borçluyu daha uzun süre tehdit altında tutar; bu nedenle borçluyu korumak için yasaklanmıştır. Kısaltma yasağı ise alacaklıyı korur; alacaklının pazarlık gücü zayıf olduğu hâllerde sürenin kısaltılması alacaklının zararına olabilir.
Genel olarak kabul edilir ki bu çift yönlü yasak, zamanaşımı kurumunun simetrik koruma mantığına dayanır: ne borçlu ne alacaklı kanunun belirlediği dengeyi sözleşme yoluyla bozamaz.
Doktrinde azınlık bir görüş, m.148'in mutlak değil yarı-emredici nitelikte olduğunu ve özellikle kısa sürelerin uzatılmasının taraf yararına olabileceği durumlarda izin verilebileceğini savunur. Bu görüşe göre örneğin 5 yıllık beş yıllık süreyi 7 yıla çıkarmak alacaklı lehine bir sözleşme hükmü olarak geçerli olabilir. Ancak baskın görüş ve Yargıtay uygulaması bu görüşü kabul etmez ve madde lafzını literal yorumlar — "değiştirilemez" ifadesi her iki yönü de kapsar.
Karşılaştırmalı hukukta İsviçre Borçlar Kanunu (OR Art. 129) benzer bir hüküm içerir; ancak bazı ülkeler (örneğin Almanya, BGB §202) kısaltmaya sınırlı izin verir, uzatmayı kısmen kabul eder. Türk hukukunda Yargıtay'ın yerleşik uygulaması ise istisnasız emredici yorumdan yanadır.
Aksine sözleşme hükmünün yaptırımı kesin geçersizliktir (TBK m.27/1). Ancak bu geçersizlik kısmî niteliktedir: yalnızca ilgili madde geçersiz olur, sözleşmenin kalan kısmı geçerliliğini korur (TBK m.27/2 — "kısmi butlan"). Geçersiz hüküm yerine kanundaki zamanaşımı süresi uygulanır. Tarafların bu hükmü "hayati nitelikte" olarak kabul ettiklerini ispat etmesi durumunda sözleşmenin tamamı geçersiz sayılabilir; ancak bu ağır bir ispat yüküdür.
TBK m.160 uyarınca zamanaşımından feragat dolduktan sonra mümkündür. Bu, m.148'in yasakladığı şey değildir; çünkü feragat sürenin dolmasından sonra yapılmakta ve borçlunun bilinçli iradesini yansıtmaktadır. Zamanaşımından feragat ile sürenin sözleşmeyle uzatılması arasındaki bu zamansal fark kritik öneme sahiptir.