Son güncelleme:
Zamanaşımı Def'i: Zamanaşımı def'i, borçlunun zamanaşımına uğramış borcun ifasından kaçınmak için ileri sürdüğü savunmadır. TBK m.161 uyarınca hâkim re'sen dikkate alamaz; taraf cevap dilekçesinde veya sınırlı koşullarda ıslah ile ileri sürmelidir. Def itirazdan farklıdır; borcu sona erdirmez, yalnızca dava edilebilirliği engeller ve borç doğal borç olarak yaşamaya devam eder.
TBK m.161'in lafzı son derece açıktır: "Zamanaşımı, ileri sürülmedikçe, hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz." Bu hüküm zamanaşımı kurumunun def (defense, exception) niteliğinin temel taşıdır ve onu hak düşürücü süreden ayıran en kritik özelliktir. Hâkim önündeki davada zamanaşımı dolmuş olsa bile, borçlu bunu açıkça ileri sürmedikçe alacağı normal şekilde hüküm altına almak zorundadır.
Bu kuralın gerekçesi, zamanaşımının borçluya tanınmış bir hak niteliğinde olması ve onun kullanılıp kullanılmamasının borçlunun iradesine bırakılmasıdır. Borçlu ahlaki olarak borcunu ödemeyi tercih edebilir; hâkim bu iradeye karışmamalıdır. Genel olarak kabul edilir ki bu yaklaşım, borçlunun ahlaki özerkliğine saygının hukukî yansımasıdır.
Borçlar hukukunda def (savunma) ve itiraz kavramları farklı kategorilerdir:
Zamanaşımı def'i ikinci kategoriye girer; bu kategori farkı sınavda sıkça karıştırılır.
HMK çerçevesinde zamanaşımı def'inin ileri sürülme zamanı kademelidir:
Genel olarak kabul edilir ki cevap dilekçesinde ileri sürmek en güvenli yoldur; sonraki aşamalarda riskler artar.
Zamanaşımı def'i ileri sürüldüğünde mahkeme alacağı reddeder; ancak borç sona ermez. Doğal borç (eksik borç) olarak yaşamaya devam eder. Eğer borçlu sonradan bu borcu ifa ederse, zamanaşımına uğramış borç ifası geçerli sayılır ve borçlu sebepsiz zenginleşme nedeniyle iade isteyemez (TBK m.78/2). Bu kural borç olmadığını bilerek ödeme ile condictio indebiti ayrımıyla yakından ilgilidir.
Asıl borçlu zamanaşımı def'ini ileri sürebileceği gibi:
TBK m.160 uyarınca zamanaşımından dolduktan sonra feragat edilebilir. Feragat zımni de olabilir — örneğin borçlunun ifa taahhüdünde bulunması ya da borç tanıması zımni feragat sayılır. Ancak süre dolmadan feragat — yani sözleşmesel uzatma — TBK m.148 uyarınca yasaktır (zamanaşımı sürelerinin emredici niteliği). Zamanaşımından feragat ile süreyi uzatma arasındaki bu zamansal fark kritiktir.