Son güncelleme:
Zamanaşımı (TBK Geneli): Zamanaşımı, alacaklının belirli bir süre içinde alacağını talep etmemesi nedeniyle borçluya tanınan ve borcu sona erdirmeyip yalnızca alacağın dava yoluyla istenebilirliğini ortadan kaldıran bir def hakkıdır. TBK m.146 uyarınca kanunda aksine hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir; hâkim re'sen dikkate alamaz, taraf ileri sürmelidir.
Zamanaşımı, Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) 146 ile 161. maddeleri arasında düzenlenen ve modern borçlar hukukunun temel kurumlarından biri olan bir savunma aracıdır. Genel olarak kabul edilir ki zamanaşımı, alacaklının belirli bir süre boyunca alacağını talep etmemesi sonucunda borçluya tanınan ve borcun ifasını dava yoluyla isteme imkânını sona erdiren bir def hakkıdır. Burada önemli olan nokta, zamanaşımının borcu sona erdirmediği — yalnızca alacağın dava edilebilirliğini (Klagbarkeit) ortadan kaldırdığıdır. Borç doğal borç (eksik borç) olarak varlığını sürdürür; bu nedenle zamanaşımına uğramış borcun ifası geçerli bir ifa olarak kabul edilir ve sebepsiz zenginleşme nedeniyle iadesi istenemez (TBK m.78/2).
TBK m.146'nın lafzı son derece açıktır: "Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir." Bu hüküm, on yıllık genel zamanaşımı kuralını koymakta ve özel zamanaşımı süreleri (m.147 — beş yıl, m.72 — haksız fiil, m.82 — sebepsiz zenginleşme) ancak kanunda açıkça düzenlendiği takdirde uygulanmaktadır. Numerus clausus prensibi gereği özel süreler genişletici yorumlanamaz.
Zamanaşımı kurumunun iki temel işlevi vardır. Birincisi, ispat zorluğunu ortadan kaldırmaktır: zaman geçtikçe deliller kaybolur, tanıklar ölür veya unutur, belgeler imha edilir; borçlunun bu eski iddialara karşı kendini savunması fiilen imkânsızlaşır. İkincisi, hukuk barışını sağlamaktır: borçlu, belirli bir süre sonra geçmişteki ilişkilerin yeniden gündeme getirilmeyeceği güvenine sahip olmalıdır. Doktrinde baskın görüş, bu iki gerekçenin birbirini tamamladığını ve zamanaşımının dürüstlük kuralı (TMK m.2) ile yakın ilişki içinde olduğunu vurgular.
Zamanaşımı, sıklıkla hak düşürücü süre ile karıştırılır; oysa iki kurum birbirinden esaslı şekilde farklıdır:
Genel olarak kabul edilir ki TBK m.146 kapsamında değerlendirilen alacaklar şunlardır: sözleşmeden doğan alacaklar (özel süreye tabi olmayanlar), sebepsiz zenginleşme iade alacakları (10 yıllık azami süre), musbet zarar ve menfi zarar tazminat talepleri, sözleşmeye aykırılıktan doğan tazminat talepleri ve niteliği itibarıyla beş yıllık özel süreye girmeyen tüm para borçları. Buna karşılık beş yıllık özel zamanaşımı numerus clausus liste (m.147) içinde sayılan alacaklara uygulanır.