Son güncelleme:
Zamanaşımı Süresinin Başlaması: Zamanaşımı süresi, alacağın muaccel olduğu anda işlemeye başlar (TBK m.149/1). Süresiz borçlarda alacaklının ihtarıyla muaccel hâle gelen alacak için süre o anda; bildirimli (irat) borçlarda bildirim hakkının doğduğu an itibarıyla başlar. Haksız fiil ve sebepsiz zenginleşmede ayrı başlangıç kuralları öngörülmüş, kesin vadeli borçta ise vade tarihi esas alınır.
TBK m.149/1 zamanaşımının başlangıcına ilişkin temel kuralı koyar: "Zamanaşımı, alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar." Muacceliyet, alacağın talep edilebilir hâle gelmesi yani vadesinin gelmesi demektir. Borç henüz vadesi gelmemiş ise alacaklı talep edemeyeceği için zamanaşımı da işlemez — bu mantıklı bir kuraldır çünkü alacaklının harekete geçme imkânı doğmadan ona "süreyi geçirdin" denmesi adil olmaz.
Burada muacceliyet ile ifa zamanı kavramlarını birbirinden ayırmak gerekir. Muacceliyet alacaklı açısından talep edilebilirlik anı; ifa zamanı ise borçlu açısından ifa zorunluluğunun başladığı andır. Çoğu sözleşmede iki kavram örtüşür ancak bazı durumlarda — örneğin alacaklının önce ihtar göndermesi gereken hâllerde — farklılaşabilir.
TBK m.90 uyarınca ifa zamanı sözleşmeyle veya işin niteliğinden anlaşılmıyorsa borç derhâl muaccel sayılır. Yani kural olarak alacaklı dilediği an talep edebilir, ihtara gerek yoktur. Bu durumda zamanaşımı borcun doğduğu andan itibaren işler. Ancak bazı sözleşmelerde — özellikle ödünç sözleşmelerinde (TBK m.392) — alacaklının altı haftalık ihbar süresi gibi özel bir bildirim hakkı varsa, baskın görüş zamanaşımının bildirim hakkının doğduğu andan itibaren işlemeye başlayacağı yönündedir (m.149/2'nin yansıması).
TBK m.149/2 özel bir düzenleme getirir: "Alacak bir bildirimde bulunulmasına bağlı ise, zamanaşımı bu bildirimin yapılabileceği günden işlemeye başlar." Bu kural, alacağın muacceliyetinin alacaklının iradi bir bildirimine bağlı olduğu hâllerde uygulanır. Örneğin belirsiz süreli ödünç sözleşmesinde alacaklı, fesih bildirimi yaparak borcu muaccel kılabilir; süre bu bildirim hakkının kullanılabileceği andan başlar — alacaklının fiilen bildirim yapıp yapmaması önemli değildir. Bu kural, alacaklının kendi pasifliğiyle zamanaşımının işlemesini engellemesini önler.
Haksız fiilde zamanaşımı (TBK m.72) farklı bir kural izler: zarar görenin zararı ve faili öğrendiği tarihten itibaren iki yıl ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren on yıl. Burada subjektif (öğrenme) ve objektif (fiil) iki süre paralel işler.
Sebepsiz zenginleşmede zamanaşımı (TBK m.82) için de benzer ikili sistem geçerlidir: hak sahibinin geri isteme hakkını öğrendiği tarihten iki yıl ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten on yıl. Bu özel başlangıçlar, m.149/1'in genel kuralının istisnalarıdır.
Kesin vadeli borçlarda muacceliyet vadenin geldiği anda kendiliğinden gerçekleşir; ihtara gerek yoktur. Bu nedenle zamanaşımı vade tarihinden itibaren işler. Belirli vadeli borçlarda da durum benzerdir; sözleşmede yazılı vade muacceliyet anıdır.