Yüklemeli bağışlama (klasik adıyla mükellefiyetli bağışlama), bağışlayanın bağışlanana belirli bir yükümlülük (mükellefiyet) yüklediği bağışlama türüdür. Türk Borçlar Kanunu m.291 hükmünde düzenlenen bu kurumda bağışlanan, bağışlamayı kabul ettiğinde aynı zamanda bir edim üstlenir; ancak bu edim bağışlamayı satışa veya başka bir karşılıklı edim sözleşmesine dönüştürmez, çünkü yükleme bağışlama değerinin altındadır ve karşılık değildir. Bağışlama sözleşmesinin pratik olarak en sık kullanılan varyantlarından biridir; özellikle bakım yükümlü taşınmaz bağışlamaları sınava düşer.
Hukuki Niteliği
Yüklemeli bağışlama, bağışlamanın karma bir alt türüdür:
- Bağışlama özünde karşılıksız: İvazsızlık unsuru korunur; yükleme karşılık değil yan edimdir
- Bağışlanan yükümlülük altındadır: Üzerinde belirli bir borç yüklenmiştir; bu borç bağışlamadan kaynaklanır
- Yükleme bağışlamayı aşmamalıdır: Yüklemenin değeri bağışlama değerinin önemli bir kısmını oluşturursa sözleşme satışa veya başka bir sözleşmeye dönüşebilir
- Tek tarafa borç yükleyen değil: Bağışlanan da edim üstlendiği için sözleşme tek tarafa borç yükleyen niteliğini kısmen kaybeder ancak tam olarak iki tarafa borç yükler de sayılmaz
Bu nitelik, hâkim tarafından somut olayın koşullarına göre değerlendirilir.
Yükleme Türleri
Yüklemeler farklı içeriklerde olabilir:
- Bağışlayan lehine: Bağışlanan, bağışlayana hayatı boyunca bakacak, ona kira ödeyecek vb.
- Üçüncü kişi lehine: Bağışlanan, bağışlayanın yakını veya bir kuruma yardım edecek
- Genel yararına: Bağışlanan taşınmazda bir park yapacak, bir vakıf kuracak
- Negatif yükleme: Bağışlanan taşınmazı belirli bir süre satmayacak, kullanım sınırını aşmayacak vb.
- Olumlu yükleme: Bir şey yapacak (bakım, ödeme, kullanım)
Pratikte en yaygın bakım yükümüdür: bağışlayan taşınmazını çocuğuna bağışlar, çocuk hayatı boyunca bakacağına söz verir.
Şekil
Yüklemeli bağışlama, bağışlama türüne göre şekle tabi olur:
- Yüklemeli elden bağışlamada: Şekle bağlı değil; teslim ile geçerli
- Yüklemeli bağışlama vaadinde: Yazılı şekil zorunlu
- Yüklemeli taşınmaz bağışlamasında: Tapu memuru huzurunda resmi şekil + tapuya şerh (yüklemenin tapuda görünür kılınması)
Yükleme tapuda şerh edilirse üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilir hale gelir; aksi halde sadece taraflar arasında geçerlidir.
Yükümlülüğün İfası
Bağışlanan, yüklemeyi yerine getirmek zorundadır:
- Bağışlayan veya yükümlülük lehtarı talep edebilir: Yüklemenin lehdarı bağışlayan, üçüncü kişi veya genel yarar olabilir; talep yetkisi lehtarındadır
- Aynen ifa davası: Yüklemenin ifa edilmemesi durumunda mahkemeye başvurularak ifa zorlanabilir
- Tazminat: İfa imkansızsa veya ihlal varsa tazminat talep edilebilir
- Yüklemenin niteliğine göre değişen ifa: Bakım yükümünde sürekli, kullanım sınırında pasif (yapmama) yükümlü
Yüklemenin İhlali ve Bağışlamadan Dönme
TBK m.291/2 hükmüne göre bağışlayan, yüklemenin yerine getirilmemesi halinde bağışlamadan dönebilir:
- Önemli ihlal şartı: Sıradan bir gecikme veya ihmal yetmez; önemli bir ihlal aranır
- Önce ihtar: Bağışlayan, bağışlanana ifa için makul bir süre verme veya en azından ihtar etme yükümündedir
- Dönme beyanı: Süre içinde ifa olmazsa bağışlamadan dönme bildirimi yapılabilir
- Sonuç: Bağışlama sona erer; bağışlanan malı iade etmek zorundadır
- Üçüncü kişi durumu: Tapuya şerh edilmiş yüklemede üçüncü kişi alıcının iyi niyet koruması zayıflar
Dönme hakkı genel bağışlamadan dönme sebepleriyle birleşebilir.
Yüklemenin Bağışlama Değerini Aşması
Yüklemenin değeri bağışlamanın değerini aşmamalıdır; aşması halinde:
- Sözleşme satışa dönüşebilir: Yükleme karşı edim olarak nitelendirilirse satış hükümleri uygulanır
- Karma sözleşme olarak yorumlanabilir: Bağışlama ve satış unsurları içeren bir sözleşme; her ikisinin hükümleri kıyasen uygulanır
- Niteliklendirme tartışması: Hâkim somut olayın ekonomik özüne göre değerlendirme yapar
Pratik test: yükleme bağışlamadan küçük ise yüklemeli bağışlama; yükleme bağışlamaya eşit veya yakın ise satış veya karma sözleşme.
Bakım Yükümlü Taşınmaz Bağışlaması: Klasik Örnek
Hâkimlik sınavının klasik örneği:
Babası, oğluna evini bağışlar; oğul, hayatı boyunca babasına bakacağına söz verir. Yıllar sonra oğul babasına bakmaktan kaçınır.
Bu durumda:
- Yüklemeli taşınmaz bağışlaması: Resmi şekilde tapuda yapılmış, bakım yükümü kararlaştırılmıştır
- Bakım yükümü tapuya şerh edilmişse: Üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilir; oğul evi başkasına satsa bile bağışlayan baba dönme hakkını yeni alıcıya karşı kullanabilir
- Şerh yoksa: Sadece oğul ile baba arasında geçerlidir; yeni alıcı iyi niyetle korunabilir
- Önemli ihlal: Bakım yükümünün açıkça ihlal edilmesi durumunda baba bağışlamadan dönebilir
- Süre: m.297 uyarınca öğrenmeden 1 yıl, en geç olaydan 3 yıl
Bu yapı yaşlıların korunmasında pratik bir araçtır.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TBK m.291: Yüklemeli bağışlama; karşılıksız özünü korur ama yükümlülük yükler.
- Yükleme bağışlamayı aşmamalı: Aksi halde satış veya karma sözleşme.
- Yükleme türleri: Bağışlayan, üçüncü kişi, genel yarar lehine; olumlu veya negatif.
- Bakım yükümlü taşınmaz: Klasik örnek; resmi şekil + tapu şerhi kritik.
- İhlal halinde dönme: Önemli ihlal + ihtar/süre + dönme beyanı.
- Şerhsiz yükleme: Sadece taraflar arasında; üçüncü kişi iyi niyetle korunur.
- Aynen ifa: Yükümlülük ifa edilmezse mahkeme zorlayabilir.
Aynı Alandan Bağlantılar