Son güncelleme:
Yenileme (Novasyon): TBK m.133'te düzenlenen yenileme (novasyon), mevcut bir borcun tarafların açık iradesiyle yeni bir borç doğurularak sönmesidir. Yenilemenin kalbinde "animus novandi" yani borcu yenileme iradesi vardır; bu irade açıkça veya kuşkuya yer bırakmayacak biçimde anlaşılmalıdır. Salt mevcut borçta yapılan değişiklikler, ödeme planı revizyonu veya teminat eklenmesi yenileme sayılmaz.
Yenileme, Türk Borçlar Kanunu m.133'ün düzenlediği ve borcu sona erdiren özel bir hukuki müessesedir. Tarafların aralarında daha önce kurulmuş geçerli bir borç ilişkisini, yine aralarında kurdukları yeni bir borç ile değiştirmeleri ve böylece eski borcun sönmesidir. Latince "animus novandi" (yenileme iradesi) terimiyle anılan bu irade, yenilemenin asli unsurudur. Doktrinde baskın görüşe göre yenileme bir tasarruf işlemi değil, bir borçlandırıcı işlemdir; ancak sonucu itibarıyla eski borcu söndürmesi yönüyle ibra ve konfüzyon gibi sönüm yollarına yaklaşır.
TBK m.133/1 hükmü açıkça "Yeni bir borç doğurmak suretiyle eski bir borcun sona erdirilmesi, ancak tarafların açık iradesi ile olur" demek suretiyle, iradenin açık olmasını esas almıştır. Buradaki "açık irade" kavramı; her zaman yazılı olmayı değil, kuşkuya yer bırakmayacak şekilde anlaşılır olmayı ifade eder. Genel olarak kabul edilir ki, taraflar iradelerini sözleşmenin yorumundan da çıkarsanacak şekilde ortaya koyabilirler; ancak tereddüt halinde yenilemenin gerçekleşmediği karinesi geçerlidir. Yani yenileme istisnai bir sönüm sebebidir; eski borcun devam ettiği asıldır.
Yenileme, eski borcu söndürürken yeni bir bağımsız borç ilişkisi yaratır. Bu noktada tediye (ifa) ile yenileme arasında temel bir ayrım vardır: ifa, mevcut borcun konusunu yerine getirmek suretiyle sönümü sağlarken; yenileme, yeni bir borç yaratmak suretiyle eski borcu söndürür. Aynı şekilde sulh tarafların karşılıklı fedakârlık yaparak uyuşmazlığı sona erdirmesi olup, sulhun her zaman yenileme sayılması gerekmez; sulh sözleşmesi, eski borçta değişiklik mi yaratıyor yoksa onu söndürerek yerine yeni bir borç mu koyuyor sorusuna verilecek cevaba göre değerlendirilir.
Yenilemenin en önemli sonucu, eski borca bağlı fer'i hak ve borçların kural olarak yeni borca geçmemesidir. Yani eski borç için verilmiş kefalet, rehin, üçüncü kişiye ait teminatlar yenileme ile son bulur. TBK m.133/1'in son cümlesi bu sonucu açıkça düzenler. Çünkü fer'i haklar ancak asıl borç varlığını sürdürdüğü sürece var olabilir; eski borç söndüğüne göre fer'i haklar da kendiliğinden sona erer. Bu kuralın istisnası, taraflar veya teminat veren üçüncü kişinin yeni borç için de teminatın devam edeceğine ilişkin açık iradesinin bulunmasıdır. Aynı mantıkla eski borçta var olan def'iler de yeni borca taşınmaz; çünkü yeni borç bağımsız bir hukuki temele dayanır. Ancak yeni borcun geçerliliği eski borcun varlığına bağlı olduğu ölçüde, eski borcun yokluğu yeni borcu da etkileyebilir; bu nedenle zamanaşımına uğramış borç için yenileme yapılmışsa, yeni borç bağımsız olarak işler ve yeni bir on yıllık zamanaşımı süresi başlar.
Uygulamada en sık karıştırılan husus, mevcut borçta yapılan değişiklik ile yenileme arasındaki sınırdır. TBK m.133/2 bu sınırı çizmek için iki tipik durumu örnek olarak gösterir: (a) Borç için bir kambiyo senedi (örneğin bono, çek) verilmesi, kural olarak yenileme oluşturmaz; senet bir tediye senedi niteliğinde, yani ifa amacıyla verilmiş sayılır. (b) Yeni bir borç senedi düzenlenmesi de tek başına yenileme değildir; meğer ki tarafların açık aksi iradesi bulunsun. Bu hükümler, yenilemenin istisnai niteliğini koruyan koruyucu kurallardır.
Doktrinde genel kabul gören kritere göre, eski borç ile yeni borç arasında "yapısal bir farklılaşma" olmalıdır; bu farklılaşma borcun konusunda, sebebinde veya hukuki niteliğinde olabilir. Ancak salt vade değişikliği, faiz oranı değişikliği, ödeme planı revizyonu veya teminat eklenmesi yenileme yaratmaz; bunlar mevcut borcun şartlarında değişiklik niteliğindedir ve eski borç tüm fer'i haklarıyla devam eder. Pratik bir örnek vermek gerekirse: A'nın B'ye olan 100.000 TL'lik borcunun vadesi uzatılırsa yenileme yoktur; ancak A'nın aynı borç yerine bir kira ilişkisi kurularak aylık 5.000 TL kira ödemeyi taahhüt etmesi yenileme olabilir.