Son güncelleme:
Yapı Malikinin Sorumluluğu: Yapı malikinin sorumluluğu, TBK m.70 uyarınca bir yapının maliki sıfatını taşıyan kişinin, yapının yapım kusuru veya nedeniyle üçüncü kişilere verdiği zarardan sorumlu tutulduğu rejimidir. Malik yalnızca mücbir sebep, mağdurun veya üçüncü kişinin ağır kusuru ile illiyet bağını koparabilir.
Yapı malikinin sorumluluğu, TBK m.70 hükmüyle düzenlenmiş kusursuz sorumluluk rejimidir. Bir yapının maliki, yapının yapım kusuru veya bakım eksikliği nedeniyle üçüncü kişilere verdiği zarardan kusura bakılmaksızın sorumludur. Bu rejim objektif/sebep sorumluluğu kategorisinde olup üç alt rejimden en ağırıdır (m.66 ve m.69 özen sorumluluğunun aksine): kurtuluş kanıtı imkânı yoktur. Sorumluluk mülkiyet hakkı ile bağlanır; malik, yapı üzerinde fiilî zilyetliğe sahip olmasa dahi (örneğin yapı kiraya verilmiş olsa) sorumludur. Mağdurun yapının kusurlu olduğunu ispat etmesi yeterlidir; malik kendi kusurunu ispat etmek zorunda değildir, çünkü kusur zaten aranmamaktadır.
m.70/1 uygulaması dört şart arar:
(1) Yapı (bina veya imal olunmuş diğer eser): Geniş yorumlanır. Bina, köprü, baraj, asansör, tribün, anten, reklam tabelası, çevre duvarı, havuz, çatı, balkon, merdiven gibi insan eliyle imal edilmiş tüm sabit yapılar kapsamdadır. Yargıtay HGK 2019/14-2345 E., 2021/567 K. ile cep otoparkındaki bariyerin de m.70 anlamında yapı sayılacağına hükmetmiştir.
(2) Malik sıfatı: Sorumluluk TMK m.683 anlamında mülkiyet hakkı sahibine yüklenir. Kat mülkiyetinde ortak alanlardan doğan zararda kat malikleri müteselsilen sorumludur (KMK m.20). İntifa hakkı sahibi malik değildir; ancak ona karşı m.70 uygulanmaz, intifa sahibi TBK m.49 kusur sorumluluğuyla sorumlu olabilir.
(3) Yapım kusuru veya bakım eksikliği: Zarar, yapının inşa aşamasındaki kusurundan (proje hatası, malzeme zafiyeti, statik yetersizlik) veya kullanım aşamasındaki bakım eksikliğinden (sıva dökülmesi, asansör arızası, çatı çökmesi) doğmalıdır. Yapının olağan kullanım sonucu eskimesi de bakım eksikliği kapsamındadır.
(4) İlliyet bağı: Yapım kusuru veya bakım eksikliği ile zarar arasında uygun illiyet bağı bulunmalıdır.
m.70'in en ayırt edici özelliği kurtuluş kanıtı imkânının bulunmamasıdır. Malik, "her türlü özeni gösterdim", "müteahhide güvendim", "düzenli bakım yaptırdım" gibi savunmalarla sorumluluktan kurtulamaz. Bu yönüyle m.70, m.66 ve m.69'dan radikal biçimde ayrılır ve objektif/sebep sorumluluğu olarak nitelenir.
İlliyet bağını ancak şu üç sebep koparabilir:
Eren ve Tandoğan, m.70'in temel mantığını mülkiyet hâkimiyetinden doğan riziko ilkesine bağlar: yapının yarattığı tehlikeyi en iyi kontrol edebilecek olan maliktir; mülkiyetten yarar sağlayan, bunun yarattığı tehlikeden de sorumlu olmalıdır.
Mücbir Sebep
Mücbir sebep (force majeure, vis maior), öngörülemeyen, önlenemez ve borçlunun denetimi dışındaki olaylar nedeniyle borcun ifa edilememesi halidir. Borçluyu sorumluluktan kurtarır (TBK m.136). Deprem, sel, savaş, salgın hastalık, devlet emri tipik örneklerdir. Beklenmeyen hâlden farklı olarak mücbir sebep dış nitelikte olmalı; iç sebepler beklenmeyen hâl kapsamına girer.
Müteselsil Sorumlular Arasında Rücu
Müteselsil sorumlular arasında rücu, TBK m.62 uyarınca mağdura zararı tek başına ödeyen sorumlunun, diğer sorumlulara kusur dereceleri, olayın oluşumundaki etki ve hâl ve şartlara göre iç ilişki paylaşımı çerçevesinde başvurma hakkıdır. Hâkim kusur ağırlığını ve sebep yoğunluğunu değerlendirerek payları belirler — hâkimlik rehberi.
Tazminatın Belirlenmesi
Tazminatın belirlenmesi, TBK m.51 uyarınca hâkimin, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak takdir etmesi sürecidir. Hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirir; toptan ödeme veya irat biçiminde tazminata hükmedebilir; gerektiğinde teminat isteyebilir.
İlliyet Bağı
İlliyet bağı, haksız fiil sorumluluğunda failin davranışı ile mağdurun uğradığı zarar arasındaki nedensellik (sebep-sonuç) ilişkisidir. TBK m.49 sorumluluğun zorunlu unsurlarından biridir; davranış olmaksızın zararın da gerçekleşmeyeceği "conditio sine qua non" testiyle belirlenir, ardından uygun illiyet bağı süzgecinden geçirilir. Mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin fiili illiyeti kesebilir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
Mağdurun Müşterek Kusuru
Mağdurun müşterek kusuru, TBK m.52/f.1 uyarınca zarar görenin zararın doğmasında veya artmasında kendi kusuruyla katkıda bulunması hâlinde, hâkimin tazminattan yüzde oranında indirim yapmasıdır. Emniyet kemeri takmama, kask kullanmama, kırmızı ışık ihlali gibi davranışlar tipik müşterek kusur sebepleridir; ispat yükü failde olup, bilirkişi raporu ile saptanır.
Tam Müteselsil Sorumluluk
Tam müteselsil sorumluluk, TBK m.61 uyarınca birden fazla kişinin aynı zarara birlikte sebep olmaları veya aynı zarardan çeşitli sebeplerle sorumlu olmaları hâlinde, her birinin zararın tamamından mağdura karşı müteselsilen sorumlu tutulmasıdır. Mağdur, dilediği fail aleyhine zararın tamamı için dava açabilir; iç ilişkide pay m.62 hükmüne göre belirlenir — hâkimlik rehberi.
Hayvan Bulunduranın Sorumluluğu
Hayvan bulunduranın sorumluluğu, TBK m.69 uyarınca bir hayvanı fiilî hâkimiyeti altında bulunduran kişinin, hayvanın üçüncü kişilere verdiği zarardan kusura bakılmaksızın sorumlu tutulduğu özen sorumluluğu rejimidir. Bulunduran, hayvanın bakımı ve gözetiminde durumun gerektirdiği bütün özeni gösterdiğini ispatlayarak kurtulabilir; ancak yabani veya tehlikeli hayvanlarda kurtuluş kanıtı pratikte çok dardır.
Tehlike Sorumluluğu
Tehlike sorumluluğu, TBK m.71 ile getirilen genel kloz ve özel kanunlardaki tipik düzenlemelerle uygulanan en ağır kusursuz sorumluluk rejimidir. Önemli ölçüde tehlike yaratan bir işletme veya faaliyetin sahibi, bu faaliyetten doğan zarardan kurtuluş kanıtı imkânı olmaksızın sorumludur. Karayolları Trafik K. m.85, Maden K., Atom Enerjisi K., Çevre K. m.28 başlıca tipik uygulama alanlarıdır.
Adam Çalıştıranın Sorumluluğu
Adam çalıştıranın sorumluluğu, TBK m.66 uyarınca işveren konumundaki kişinin çalışanının işin görülmesi sırasında üçüncü kişilere verdiği zarardan kusura bakılmaksızın sorumlu tutulduğu özen sorumluluğu rejimidir. Adam çalıştıran, çalışan seçiminde, talimat verilmesinde ve denetiminde gereken her türlü özeni gösterdiğini ispatlayarak kurtuluş kanıtı sunabilir; ancak Yargıtay bu kanıtı pratikte oldukça dar yorumlamaktadır.
Kusursuz Sorumluluk
Kusursuz sorumluluk, failinin kusuru aranmaksızın doğan haksız fiil sorumluluğu rejimidir. TBK m.65-71 arasında düzenlenmiş üç temel alt kategoriye ayrılır: özen sorumluluğu (m.66 adam çalıştıran, m.69 hayvan bulunduran), objektif/sebep sorumluluğu (m.70 yapı maliki) ve tehlike sorumluluğu (m.71 ile özel kanunlardaki tipik tehlikeli faaliyetler). Modern endüstri toplumunda mağdurun ispat yükünü hafifletmek amacıyla gelişmiştir.