Son güncelleme:
Vekilin Özen Borcu: Vekilin özen borcu, vekilin işi aynı türden işi yürüten basiretli kişiden beklenen özenle yapma yükümünü ifade eder (TBK m.506/2). 6098 sayılı TBK, eski 818 BK'nın \"kendi işlerine gösterdiği özen\" sübjektif kriterini terk ederek a geçmiş; meslek vekillerinde standart kabul edilmiştir. Özen ihlali tazminat sorumluluğu doğurur ve vekilin sadakat borcuyla birlikte temel sorumluluk standardını oluşturur.
Vekilin borçları çatısının dört temel borcundan biri olan özen borcu, vekilin dikkat, bilgi, beceri unsurlarını birleştiren mesleki performans standardını ifade eder. m.506/2'nin lafzı: "Vekil, vekaleti ifa ederken aynı türden işi yürüten basiretli bir kişiden beklenen özeni göstermek zorundadır."
Özen borcu, sadakat borcundan niteliksel olarak ayrıdır:
İkisi sıkça birlikte ihlal edilir ama hukuki nitelendirmede ayrılırlar.
Eski 818 BK m.390 (yürürlükten kaldırılan): "Vekil, kendi işlerine gösterdiği özeni göstermek zorundadır." Bu sübjektif kriter:
Yeni 6098 TBK m.506/2: Objektif kriter — "aynı türden işi yürüten basiretli bir kişiden beklenen özen":
Bu değişiklik vekil sorumluluğunu ağırlaştırmıştır; bireysel mazeret artık geçerli değildir.
Özen değerlendirmesi aynı meslek/sektör vekilleriyle kıyasla yapılır. Avukat avukatla, doktor doktorla, simsar simsarla karşılaştırılır. Mesleksiz vekil için aynı tip işi yürüten basiretli kişi standardı kullanılır.
"Basiretli" sıfatı ortalama bilgili, dikkatli, temkinli vekilin standardını ifade eder. Roma hukukundaki bonus pater familias kavramının modern karşılığıdır. Standart:
"Beklenen" sıfatı dış gözlemcinin makul beklentisini ifade eder. Müvekkilin kişisel beklentisi ölçü değildir; objektif olarak makul beklenen özen seviyesi aranır.
Profesyonel vekiller (avukat, doktor, mali müşavir, mimar, mühendis) için özen standardı ağırlaştırılmış kabul edilir:
| Vekil Türü | Standart | Mevzuat |
|---|---|---|
| Avukat | Yüksek mesleki bilgi + dikkat | Avukatlık Kanunu m.34 |
| Doktor | Tıbbi standart + tıp etiği | Tıbbi Deontoloji Tüzüğü |
| Mali Müşavir | Vergi mevzuatı uzmanlığı | SMMM Kanunu |
| Mimar/Mühendis | Yapı denetim standardı | İmar Kanunu |
| Noter | Hukuki şekil disiplin | Noterlik Kanunu m.32 |
Yargıtay yerleşik içtihat: Mesleki vekilden basit vekile göre daha yüksek özen beklenir; bilgi eksikliği mazeret değildir.
Özen ihlali kusur derecesine göre üçe ayrılır:
m.506/2 her üç kusur türünden vekili sorumlu tutar; culpa levis sorumluluk hafifletilemez.
Vekilin bizzat ifa borcu (m.506/1 c.1) özen borcunun bir uzantısıdır. İzinli alt-vekalette vekilin sorumluluğu culpa in eligendo (alt-vekili seçme kusuru) ve culpa in instruendo (talimatlandırma kusuru) ile sınırlıdır; izinsiz alt-vekalette ise alt-vekilin TÜM fiillerinden sorumludur. Bu kural özen seçim ve denetim boyutuna taşımıştır.
İspat yükü vekildedir (TBK m.112 c.2 kıyasen). Müvekkil yalnızca:
ispatlarsa, vekil gereken özeni gösterdiğini kanıtlamak zorundadır (kusur karinesi). Vekalet ilişkisinin asimetrik bilgi yapısı bu ispat yükü dağılımını gerektirir.