Son güncelleme:
Vekaletsiz İş Görme: Vekaletsiz iş görme (negotiorum gestio), bir kimsenin yetki almaksızın başkasının işini, o kişinin yararına ve farazi iradesine uygun şekilde görmesi durumunda doğan kanuni borç ilişkisidir. TBK m.526-531 arasında düzenlenir; (yararına müdahale) ile (kötüniyetli müdahale) olmak üzere iki türü vardır. Vekaletten farkı yetki yokluğu, sebepsiz zenginleşmeden farkı iş görenin iradesi olmasıdır.
Vekaletsiz iş görme (negotiorum gestio), bir kimsenin yetki almaksızın başkasının işini, o kişinin yararına ve farazi iradesine uygun olarak görmesi durumunda taraflar arasında doğan kanuni borç ilişkisidir. Türk Borçlar Kanunu m.526-531 arasında düzenlenmiştir. İş gören (gestor) ile iş sahibi (dominus negotii) arasında sözleşme bulunmamasına rağmen karşılıklı haklar ve borçlar doğar. Roma hukukundaki negotiorum gestio kurumundan gelen müessese, modern Türk hukukunda gerçek ve gerçek olmayan vekaletsiz iş görme olmak üzere iki ana türde uygulanır.
Vekaletsiz iş görme, kaynağını sözleşmeden değil kanundan alan bir borç ilişkisidir; bu yönüyle haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme ile aynı kategoride yer alır. Ancak haksız fiilden farklı olarak iş görenin davranışı hukuka aykırı değildir (aksine iş sahibinin yararınadır); sebepsiz zenginleşmeden farklı olarak ise iş görenin iradi faaliyeti vardır. Vekaletten farkı yetki yokluğudur; iş sahibinin sonradan onay vermesi (m.528) durumunda ilişki geriye etkili olarak vekalete dönüşür ve tüm vekalet hükümleri uygulanır. Doktrinde "yarı sözleşme" (quasi-contractus) olarak da adlandırılan bu ilişki, modern Türk hukukunda kanuni borç ilişkisi kategorisinde değerlendirilir.
Vekaletsiz iş görmeden söz edebilmek için üç temel koşul birlikte gerçekleşmelidir.
İş görenin, iş sahibinden vekalet, temsil yetkisi veya kanuni yetki almamış olması gerekir. Vekalet sözleşmesi varsa vekalet hükümleri uygulanır; yasal temsilci veya yetkisiz temsil durumunda ise farklı rejimler işler. Yetki bir başka kişiden alınmış olsa dahi (örneğin müşterek temsilcilerden biri) iş sahibi yönünden yetki yokluğu koşulu gerçekleşmiş sayılır.
Müdahale, iş görenin kendi işi olmayan bir hukuki veya maddi işlem hakkında olmalıdır. İşin "başkasına ait" olması maddi (örneğin başkasının evindeki yangının söndürülmesi) veya hukuki (başkasının vadeli borcunun ödenmesi) anlamda olabilir. Karma işlerde (hem kendi hem başkasının yararına) hâkim, tarafların yararını oranlayarak vekaletsiz iş görme hükümlerini uygular.
Müdahale iş sahibinin yararına ve farazi iradesine uygun olmalıdır (m.526). "Farazi irade", iş sahibi durumda olsaydı bu işi yapardı/yaptırırdı testi ile belirlenir. Bu koşul gerçek vekaletsiz iş görmenin çekirdeğidir; yokluğunda gerçek olmayan vekaletsiz iş görme (m.530) söz konusu olur. Yarar testi objektif (rasyonel insan) ölçütüyle değil, iş sahibinin somut durum ve iradesiyle yapılır.
| Kıstas | Gerçek (m.526-528) | Gerçek Olmayan (m.530-531) |
|---|---|---|
| Niyet | İş sahibinin yararı | Kendi yararı / kötüniyet |
| Yarar koşulu | İş sahibinin farazi iradesine uygun | İş sahibine zarar / yarar dışı |
| İş görenin sorumluluğu | Hafifletilmiş özen (m.527) | Tüm zarara katlanır |
| İş sahibinin hakları | Onay → vekalet, masraf iadesi | Kazançlara el koyma + tazminat (m.530) |
| Onay etkisi | Geriye etkili vekalet (m.528) | Sebepsiz zenginleşme rejimi (m.531) |
Bu ayrım hâkimlik sınavının klasik konusudur: iş gören iyi niyetle ve iş sahibinin yararına davrandıysa "gerçek" vekaletsiz iş görme, kötü niyetle ya da kendi yararına davrandıysa "gerçek olmayan" vekaletsiz iş görme rejimi işler.
İş sahibi, yapılan iş görmeye sonradan açık veya zımni onay verirse, vekaletsiz iş görme vekalete dönüşür ve geriye etkili olarak vekalet hükümleri uygulanır. Onay = "geriye etkili vekalet" (ratihabitio mandato aequiparatur). Bu durumda iş gören vekilin borçlarına, iş sahibi ise müvekkilin borçlarına tabi olur; ücret hakkı ise vekalet rejimine göre değerlendirilir.
İş gören, vekaletsiz iş görenin borçları çerçevesinde işi bizzat yürütmek, sadakat göstermek, talimat verir gibi davranmak, devamı sürdürmek ve kazançları teslim etmekle yükümlüdür. Acil durumda m.527 hafifletilmiş özen uygulanır.
İş sahibinin borçları onay halinde doğar: yapılan masrafların faiziyle iadesi, üstlenilen borçtan kurtarma, iş görenin uğradığı zararların tazmini ve uygunsa makul ücret. Bu yükümlülükler vekalet rejimindeki müvekkil borçlarına paraleldir.
| Müessese | Yetki | Sözleşme | İş Görenin Niyeti |
|---|---|---|---|
| Vekalet | Var | Var | İş sahibinin yararı |
| Vekaletsiz iş görme | Yok | Yok (kanuni borç) | İş sahibinin yararı |
| Sebepsiz zenginleşme | Yok | Yok (kanuni borç) | Yok / tarafsız |
| Haksız fiil | Yok | Yok (kanuni borç) | Hukuka aykırı |
| Yetkisiz temsil | Yok (yetkili görünür) | Sözleşme görünür | İş sahibi adına |