Dört İş Görme İlişkisinin Karşılaştırma Tablosu
| Kriter | Vekalet (TBK m.502) | Hizmet (TBK m.393) | Eser (TBK m.470) | Vekaletsiz İş Görme (TMK m.25-29) |
|---|
| Borç türü | Emek (vasıta) | Bağımlı emek | Sonuç (gaye) | İş görmek; sözleşmesiz |
| Bağımlılık | Bağımsız | Alt-üst (talimat) | Bağımsız | Bağımsız |
| Sonuç garantisi | YOK | YOK | VAR | Yararlı sonuç beklenir |
| Ücret | İhtiyari | Esaslı unsur | Esaslı unsur | Yok (m.27 masraf iadesi) |
| Risk | Müvekkilde | İşverende | Yüklenicide | İş gören taşır (m.25-29) |
| Kuruluş | İrade beyanı | İrade beyanı | İrade beyanı | Tek taraflı fiil + zorunluluk |
| Sona erme | Her zaman fesih (m.512) | İhbar süreli (m.432) | Tamamlanma / m.484 | İşin bitmesi / red |
| Çıkar çatışması | Sadakat ihlali | İş Kanunu sadakat | İlgisiz | İş sahibinin yararı esas |
| Hâkimlik tuzağı | "Sonuç garanti yok" | "İşçi/işveren ilişkisi" | "5 seçimlik hak ayıpta" | "Sözleşme kurulmamış olsa da" |
Vekalet — Emek Borcu
Vekalet sözleşmesi (TBK m.502/1), vekilin müvekkilin işlerini görme veya işlemlerini yürütme borcu altına girdiği sözleşmedir. Vekil emek (vasıta) borçlanır: sonuç başarısı vekilin sorumluluğunda değildir; özen ve sadakatle çalıştığı sürece sonuç başarısız da olsa vekil ücreti hak edebilir.
- Doktor ameliyatı: Vekalet kabul edilir; ameliyat başarısız olsa da özen yerine getirilmişse doktor ücret alır.
- Avukatlık: Dava kaybedilse de avukat vekalet ücreti hak eder; sonuç şartı yoktur.
- Estetik cerrahi (Yargıtay yerleşik): Sonuç-eser kabul edilir; istenen estetik sonuç sağlanmalıdır.
Vekilin ücreti âdet/sözleşme/icapla doğar (m.514); ihtiyari unsurdur. Vekalet ücreti detayında ele alınır.
Hizmet — Bağımlı Emek
Hizmet sözleşmesi (TBK m.393), işçinin işverenin alt-üst ilişkisinde, talimatları altında çalışma borcu altına girdiği sözleşmedir. Vekaletten temel ayrım bağımlılık (subordinatio): işçi kendi takdiriyle değil, işverenin talimatına göre çalışır.
- Şirket çalışanı: Hizmet — işverenin talimatlarına bağlı.
- Bağımsız avukat: Vekalet — kendi takdiriyle çalışır.
- Şirket avukatı (in-house): Hizmet — şirketin alt-üst ilişkisinde.
Ücret esaslı unsurdur (m.394) ve İş Kanunu özel hükümleri sıkça uygulanır.
Eser — Sonuç Borcu
Eser sözleşmesi (TBK m.470), yüklenicinin bir eser meydana getirme ve iş sahibinin de bunu kabul ile bedel ödeme borçlandığı sözleşmedir. Yüklenicinin borcu sonuç: eser teslim edilmedikçe veya ayıplı olduğu için kabul edilmedikçe yüklenici ifa etmemiş sayılır.
- İnşaat sözleşmesi: Eser — bina yapılana kadar ifa yok.
- Terzi takım dikme: Eser — takım teslim edilince ifa.
- Web sitesi tasarımı: Eser — sitenin teslim edilmesi şart.
Yüklenici 5 seçimlik haka (sökme + dönme + indirim + onarım + tazminat — TBK m.475) maruz kalır. Eser sözleşmesi vs hizmet sözleşmesi vs vekalet sentezi detaylı kıyas verir.
Vekaletsiz İş Görme — Sözleşmesiz İş Görme
Vekaletsiz iş görme MK m.25, bir kişinin iş görme borcu altında olmadığı halde başkasının işini görmesidir. Sözleşme yoktur; ilişki kanundan doğar. Türleri:
- Yararlı vekaletsiz iş görme: İş sahibinin yararına ve iradesine uygun (m.25). Genel olarak makbul (örnek: komşunun yangını söndürmek).
- Yararsız/aykırı vekaletsiz iş görme: İş sahibinin yararına aykırı veya iradesine zıt (m.26). İş gören sorumlu, sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanır.
m.27'ye göre yararlı iş gören zorunlu ve yararlı masraflarını iade isteyebilir; ücret talep edemez (vekaletten temel fark).
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Vekalet sonuç değil, emek borcu: Bu ayrımı sınav klasik olarak test eder. Doktor ameliyatı vekalet, ameliyat başarısız olsa da ücret hak edilir; estetik cerrahi sonuç-eser (yerleşik içtihat).
- Hizmet bağımlı, vekalet bağımsız: Subordinatio kriteri belirleyicidir. Şirket avukatı hizmet, dış avukat vekalet.
- Eser yüklenici 5 seçimlik hakka tabi (m.475): Sökme + dönme + indirim + onarım + tazminat. Vekalette bu liste yok; vekil özen/sadakat ihlali genel hükümlere göre tazminat doğurur.
- Vekaletsiz iş görme sözleşmesiz: m.25-29 kanundan doğan ilişki; ücret yok, sadece masraf iadesi.
- Ücret rejimi 4 farklı: Vekalet ihtiyari, hizmet/eser esaslı, vekaletsiz iş görmede yok.
- Sona erme ayrımı: Vekalet her zaman fesih (m.512), hizmet ihbar süreli (m.432), eser tamamlanma veya m.484, vekaletsiz iş görme işin bitimi.
- m.502/2 vekalet kıyasen uygulanır: Vekalet hükümleri diğer iş görme sözleşmelerine kıyasen uygulanır; atipik iş görmede boşluk doldurma işlevi.
Aynı Alandan Bağlantılar