Son güncelleme:
Uygun İlliyet Bağı: Uygun illiyet bağı (adäquate Kausalität), bir davranışın "hayatın olağan akışı ve genel deneyime göre" söz konusu zararı doğurmaya elverişli olması durumudur. Şart teorisinin doğurduğu sınırsız sebep zincirini daraltan . Türk doktrini ve Yargıtay içtihadı haksız fiilde sorumluluğu yalnızca uygun illiyet bağıyla bağlı tutar; aşırı uzak ya da olağandışı sonuçlar tazmin edilmez.
Uygun illiyet bağı, Alman hukukundan adäquate Kausalitätstheorie (adäquat teorisi) adıyla devşirilen, davranış ile zarar arasındaki nedenselliği "hayatın olağan akışı ve genel deneyime göre" söz konusu zararı doğurmaya elverişli olma kriteriyle daraltan normatif bir doktrindir. TBK m.49 açıkça yer vermez ama doktrin ve Yargıtay içtihadı bu teoriyi sorumluluğun kurucu unsuru sayar.
Eren'in tanımıyla uygun illiyet bağı, "objektif bir gözlemcinin olay anında sahip olabileceği bilgilerle, davranışın bu tür bir zarara yol açma olasılığını normal ve beklenebilir görmesi" durumudur. Olağandışı, atipik veya tamamen tesadüfi sonuçlar uygun illiyet kapsamı dışında kalır.
Test şu şekilde uygulanır: Önce şart teorisi (conditio sine qua non) ile davranışın zararın olmazsa olmaz koşulu olduğu saptanır. Ardından uygun illiyet süzgeci uygulanır; davranışın hayatın olağan akışına göre bu zararı doğurmaya genel olarak elverişli olup olmadığı sorulur. Olumlu cevap halinde sorumluluk kurulur, olumsuz cevapta ise sebep "uygun olmayan" sayılır ve tazmin yükümlülüğü doğmaz.
Adäquat değerlendirmesi objektif sonradan görüş (objektive nachträgliche Prognose) yöntemiyle yapılır: Olay anında ortalama makul bir kişinin sahip olabileceği bilgi temel alınır; failin özel bilgisi varsa o da hesaba katılır. Bu yöntem hem aşırı geniş şart teorisini hem de aşırı dar "doğrudan illiyet" anlayışlarını dengeler.
Adäquat teorisinin başlıca eleştirisi, "elverişlilik" kriterinin muğlak olması ve hâkime geniş takdir yetkisi tanımasıdır. Bu nedenle modern doktrinde norm amacı teorisi (Schutzzweck der Norm) alternatif olarak gelişmiştir; buna göre yalnızca ihlal edilen normun koruma amacı kapsamına giren zararlar tazmin edilir.
Türk doktrininde Eren ve Tandoğan adäquat teorisini esas alırken, Oğuzman/Öz norm amacı teorisini tamamlayıcı süzgeç olarak önerir. Yargıtay HGK 2019/4-2345 E. kararı, "uygun illiyet bağı" terminolojisini kullanmakla birlikte özellikle koruma normunun amacını da değerlendirmeye almıştır; bu hibrit yaklaşım modern uygulamada yerleşmiştir.
Mücbir Sebep
Mücbir sebep (force majeure, vis maior), öngörülemeyen, önlenemez ve borçlunun denetimi dışındaki olaylar nedeniyle borcun ifa edilememesi halidir. Borçluyu sorumluluktan kurtarır (TBK m.136). Deprem, sel, savaş, salgın hastalık, devlet emri tipik örneklerdir. Beklenmeyen hâlden farklı olarak mücbir sebep dış nitelikte olmalı; iç sebepler beklenmeyen hâl kapsamına girer.
Tazminatın Belirlenmesi
Tazminatın belirlenmesi, TBK m.51 uyarınca hâkimin, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak takdir etmesi sürecidir. Hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirir; toptan ödeme veya irat biçiminde tazminata hükmedebilir; gerektiğinde teminat isteyebilir.
İlliyet Bağı
İlliyet bağı, haksız fiil sorumluluğunda failin davranışı ile mağdurun uğradığı zarar arasındaki nedensellik (sebep-sonuç) ilişkisidir. TBK m.49 sorumluluğun zorunlu unsurlarından biridir; davranış olmaksızın zararın da gerçekleşmeyeceği "conditio sine qua non" testiyle belirlenir, ardından uygun illiyet bağı süzgecinden geçirilir. Mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin fiili illiyeti kesebilir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
Hukuka Aykırılık
Hukuka aykırılık, TBK m.49 anlamında haksız fiilin objektif unsurudur ve davranışın hukuk düzeninin koruduğu bir normu ya da menfaati ihlal etmesi anlamına gelir. Yazılı kanun hükmüne aykırılık (norm teorisi) veya koruma normunun ihlali biçiminde tezahür eder. Mağdurun rızası, meşru savunma, zorunluluk hali gibi hukuka uygunluk sebepleri bu unsuru ortadan kaldırır.
Kusur (Haksız Fiilde)
Kusur, TBK m.49 anlamında haksız fiilin sübjektif unsuru olup failin davranışının kınanabilirliğini ifade eder. Kasıt (zararı bilerek ve isteyerek doğurma) ve ihmal (gerekli özeni göstermeme) olmak üzere iki temel biçimde tezahür eder; ihmal de kendi içinde ağır ve hafif olarak ayrışır. Kusursuz sorumluluk halleri hariç, tazminat yükümlülüğü için kusur şarttır ve ispat yükü kural olarak mağdurdadır.
Mağdurun Müşterek Kusuru
Mağdurun müşterek kusuru, TBK m.52/f.1 uyarınca zarar görenin zararın doğmasında veya artmasında kendi kusuruyla katkıda bulunması hâlinde, hâkimin tazminattan yüzde oranında indirim yapmasıdır. Emniyet kemeri takmama, kask kullanmama, kırmızı ışık ihlali gibi davranışlar tipik müşterek kusur sebepleridir; ispat yükü failde olup, bilirkişi raporu ile saptanır.
Sorumluluk Sebeplerinin Yarışması
Sorumluluk sebeplerinin yarışması, TBK m.60 uyarınca bir kişinin aynı zarardan birden fazla hukuki sebebe dayanılarak (örn. sözleşmeye aykırılık + haksız fiil) sorumlu tutulabildiği durumlarda, mağdurun lehe sebebi/rejimi seçme hakkına sahip olmasıdır. Hâkim, mağdurun açıkça veya zımnen tercih ettiği rejime göre uyuşmazlığı çözer; her sebep için kendi şartları ve zamanaşımı uygulanır — hâkimlik rehberi.
Beklenmeyen Hâl
Beklenmeyen hâl (casus, fortuitous event), borçlunun makul özen göstermesine rağmen önleyemeyeceği, beklenmedik şekilde ortaya çıkan iç veya dış olaylardır. TBK m.136 sonraki imkansızlık çerçevesinde borçluyu sorumluluktan kurtarır. Mücbir sebepten farkı dış olma şartının aranmamasıdır; iç sebepler (makinenin ani arızası, çalışanın ani hastalanması) de beklenmeyen hâl sayılabilir.