Tanım
Uyarlama davası, TBK m.138 hükmüne dayanarak borçlunun (veya bazen alacaklının) hâkimden sözleşmenin değişen koşullara göre revize edilmesini istediği davadır. Türk hukukunda "yargısal uyarlama" (richterliche Vertragsanpassung) modeli benimsenmiştir; taraflar uzlaşamadığında mahkeme sözleşmeye doğrudan müdahale eder. Davanın amacı, sözleşmeyi sona erdirmek değil, edim-karşı edim arasındaki dengeyi yeniden kurarak sözleşmenin sürdürülebilir hâle gelmesini sağlamaktır. Uyarlama, ahde vefa ilkesinin ihlali değil, dürüstlük kuralı çerçevesinde sözleşmenin korunması için başvurulan bir araçtır.
Hukuki Niteliği
Uyarlama davasının hukuki niteliği uzun süre tartışılmıştır. Hâkim görüşe göre, bedel revizyonu kısmında eda davası, sözleşmenin içeriğini değiştirme yönüyle inşai (yenilik doğuran) dava karakteri taşıyan karma nitelikli bir davadır. Hâkimin verdiği karar geleceğe etkili olup sözleşmeyi yeni koşullara uydurur; geçmişteki ödenmiş edimler yönünden kural olarak iade istenmez (ihtirazi kayıtla yapılan ödemeler hariç). Karar inşai sonuç doğurduğundan tarafların uyarlanan sözleşmeye uyma yükümlülüğü doğar; uymayan tarafa karşı yeni sözleşme hükümlerine göre icra takibi yapılabilir.
Dayanak
- TBK m.138 — Aşırı ifa güçlüğü; uyarlama, dönme veya fesih.
- HMK m.2 ve m.4 — Görevli ve yetkili mahkeme; asliye hukuk veya tüketici/ticaret mahkemesi (uyuşmazlığın niteliğine göre).
- TBK m.27 — Sözleşme özgürlüğü sınırları.
- TMK m.2 — Dürüstlük kuralı; uyarlama ölçütü.
- HMK m.107 — Belirsiz alacak davası (uyarlama miktarının ileride netleşmesi için elverişli).
- HMK m.110 — Davaların yığılması (uyarlama + alacak talebi birlikte).
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Uyuşmazlığın niteliğine göre değişir:
- Konut ve çatılı işyeri kiraları — Sulh hukuk mahkemesi (HMK m.4/1-a).
- Tüketici sözleşmeleri — Tüketici mahkemesi (6502 sayılı TKHK).
- Ticari sözleşmeler — Asliye ticaret mahkemesi (TTK m.4 ve m.5).
- Diğer sözleşmeler — Asliye hukuk mahkemesi.
Yetkili mahkeme genel olarak davalının yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m.6); taşınmaz kirası gibi durumlarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir.
Talep Türleri ve Hâkimin Müdahale Araçları
Hâkim, uyarlama davasında geniş takdir yetkisine sahiptir. Tipik müdahale araçları:
- Bedel artırma/azaltma — Kira bedeli, satış bedeli, ücret revizyonu.
- Vade uzatma — İfa süresinin makul ölçüde uzatılması.
- Edim miktarı değişikliği — Mal veya hizmet miktarının revize edilmesi.
- İfa şekli değişikliği — Yabancı para borcunun TL'ye çevrilmesi, taksitlendirme.
- Ek garanti istenmesi — Yeni teminat veya kefalet talep edilmesi.
- Sözleşmenin kısmen sona erdirilmesi — Bazı edimlerin elimine edilmesi.
Hâkim seçimde "en az müdahale" ilkesini gözetir; sözleşmeyi yaşatmayı sona erdirmeye tercih eder.
Bedel Artırım Davasından Farkı
Uyarlama davası, kira bedeli artırım davasıyla karıştırılmamalıdır. Kira bedeli artırım davası TBK m.344 ve m.345'e dayanır ve ÜFE/TÜFE oranıyla sınırlı olağan artışı düzenler. Uyarlama davası ise m.138'e dayanır; olağanüstü hâlin doğurduğu dengesizliği giderir. İki dava bir arada açılabilir; örneğin döviz krizi sonrası kiracı hem TBK m.344 hakkı için bedel tespit hem de TBK m.138 kapsamında uyarlama isteyebilir. Mahkemeler bu iki davayı birleştirerek inceleyebilir.
Uyarlamanın Sınırı — Mümkün Değilse Dönme
TBK m.138/2 cümle 2'de açıkça düzenlendiği üzere, uyarlama mümkün değilse veya karşı taraftan beklenemeyecekse borçlu, sözleşmeden dönme (sürekli edimlerde fesih) talep edebilir. Bu, Aşırı ifa güçlüğünde dönme ve Sürekli edimde aşırı ifa güçlüğü hükümlerinin alanına girer. Dolayısıyla davada terdit ilişkisiyle (kademeli olarak) "öncelikle uyarlama, mümkün değilse dönme" şeklinde talep edilmesi yaygın uygulamadır.
Yargıtay Uygulaması Örnekleri
- 2018 döviz krizi sonrası — Döviz cinsinden konut/işyeri kiralarında TL cinsinden uyarlama veya kura sınır getirilmesi.
- COVID-19 dönemi (2020-2021) — AVM kira sözleşmelerinde tam kapanma aylarında %50-100 indirim, kademeli normalleşme aylarında %20-30 indirim.
- 6 Şubat 2023 depremleri — Eser sözleşmelerinde malzeme fiyat artışlarına göre bedel revizyonu, taksit erteleme.
- Hiperenflasyon dönemleri — Uzun vadeli satış sözleşmelerinde bedelin endekslenmesi.
Kritik Noktalar
- Karma nitelikli dava — Uyarlama davası eda + inşai karma yapısındadır; hâkim hem bedel hükmü kurar hem de sözleşmenin içeriğini değiştirir.
- İleriye etkili sonuç — Karar dava tarihinden veya hükmün kesinleşmesinden itibaren ileriye etkilidir; geçmiş ödemeler için ihtirazi kayıt olmaksızın iade talep edilemez.
- En az müdahale ilkesi — Hâkim, sözleşmeyi sona erdirmeyi son çare olarak değerlendirir; önce bedel/vade/edim revizyonu yapar.
- Karşı taraftan beklenebilirlik şartı — Uyarlama karşı taraftan beklenemeyecek ölçüde ağırsa hâkim uyarlamaya hükmedemez; bu durumda dönme/fesih hükmü kurar.
- Görevli mahkeme uyuşmazlığa göre değişir — Konut kirası sulh hukuk, ticari sözleşme asliye ticaret, tüketici sözleşmesi tüketici mahkemesidir.
- Terdit ilişkisi yaygındır — "Öncelikle uyarlama, mümkün değilse dönme/fesih" şeklinde kademeli talep usuldendir.
- Bedel artırım davasıyla farkı önemli — TBK m.344-345 (ÜFE/TÜFE) olağan artışı, m.138 olağanüstü dengesizliği düzenler; iki dava birleşebilir.
Aynı Alandan Bağlantılar