Ücretin korunması, hizmet sözleşmesinde işverenin işçinin ücretine karşı tek taraflı mahsup, takas veya kesinti yapmasını sınırlandıran ve ücretin asgari kişisel ihtiyaç miktarını her halde koruyan emredici düzenlemeler bütünüdür. Türk Borçlar Kanunu m.407 hükmünde toplanan bu kurallar, işçinin temel geçim kaynağı olan ücretin işverenin tek taraflı tasarrufuyla zayıflatılmasının önüne geçmeyi amaçlar. Hâkimlik sınavında özellikle dörtte bir kesinti sınırı ve yazılı onay şartı sıkça sorulur.
Mahsup ve Takas Yasağı (m.407/1)
TBK m.407 hükmü işverene ücret üzerinde tek taraflı mahsup yetkisi tanımaz:
- Kural — yasak: İşveren, işçinin önceden alınmış borçlarına, verdiği zarara veya başka herhangi bir alacağa karşı tek taraflı olarak ücretten kesinti yapamaz; bu kural ücretin işçinin temel geçim kaynağı olduğu anlayışına dayanır.
- İstisna — işçinin yazılı onayı: Mahsup ancak işçinin yazılı onayı alındıktan sonra ve onay alındığı oranda yapılabilir.
- İstisna — kesinleşmiş mahkeme kararı: Mahkeme kararıyla onaylanmış bir alacak söz konusu ise, ilgili icra/haciz prosedürleri çerçevesinde kesinti mümkündür.
- İstisna — kasıtlı zarar: TBK m.407/2 son cümlesi uyarınca işçi tarafından kasten verilen zarar için sınırlı kesinti söz konusu olabilir.
Asgari Kişisel İhtiyaç ve Dörtte Bir Sınırı (m.407/2)
Mahsup mümkün olduğu hallerde dahi iki temel sınır vardır:
- Asgari kişisel ihtiyaç koruması: Mahsup, işçinin ve ailesinin asgari kişisel ihtiyaçlarını karşılayacak miktarın altına ücretin düşürülmesine yol açamaz. Bu emredici sınır mutlaktır; sözleşme ile aksine kararlaştırılamaz.
- Dörtte bir sınırı: İcra ve İflas Kanunu m.355 uyarınca işçinin aylık net ücretinin en fazla dörtte biri haczedilebilir/kesilebilir; bu kural TBK ücret koruması ile birleşerek işçi lehine bir tampon oluşturur. Asgari ücret tutarı kural olarak haczedilemez (İİK m.355).
Asgari kişisel ihtiyaç miktarı somut olayda işçinin medeni durumu, ailesinin sayısı, yaşadığı bölge, temel yaşam giderleri dikkate alınarak belirlenir; tek bir formül yoktur.
Hesap Pusulası Düzenleme Yükümlülüğü (m.407/3)
Ücretin korunmasının ayrılmaz parçası şeffaflıktır:
- Her ödemede pusula: İşveren her ücret ödemesinde işçiye brüt ücret, kesintiler, net ücret ve dönemi gösteren bir hesap pusulası vermek zorundadır.
- İmzalama zorunluluğu yoktur: Hesap pusulasının işçi tarafından imzalanması zorunlu değildir; ancak hesabın işçiye anlaşılır biçimde sunulması esastır.
- İhlal yaptırımları: Hesap pusulası verilmemesi idari para cezasını gerektirir (İş K. m.102) ve işçi açısından ücret alacağının ispatında kolaylık sağlar.
Detay için ücret pusulası terimine bakınız.
Cezai Şart Sınırlaması (m.407/4)
İşveren işçinin sözleşmeye aykırı davranışı için cezai şart kararlaştırabilir; ancak m.407/4 hükmü bu yetkiyi sınırlar:
- Kararlaştırılan cezai şartı doğrudan ücretten mahsup etmek yasaktır; cezai şart talebi için ayrı bir dava veya işçinin yazılı onayı gerekir.
- Bu kural, işverenin tek taraflı olarak ücreti azaltmasına izin verilmediğinin pratik uygulamasıdır; aksi halde m.407/1 mahsup yasağı boşa çıkar.
Tasarruf Yasağı (m.408)
TBK m.408 hükmü, ücretin gelecekteki tasarruflarla zayıflatılmasını engeller:
- İşçi, ileride doğacak ücret alacaklarını devredemez, rehnedemez veya temlik edemez.
- Bu yasak işçinin lehine getirilmiştir; aksine sözleşme batıldır.
- Ancak doğmuş ücret alacakları için temlik mümkündür (m.408 a contrario).
İşveren Acziyetinde Ücret Önceliği
İşveren iflas ederse veya ödeme aczine düşerse, işçilerin son üç aylık ücret alacakları İcra ve İflas Kanunu m.206 uyarınca birinci sıradaki imtiyazlı alacaklardan sayılır; bu, ücret korumasının sosyal devlet ilkesinin yansımasıdır. Fon (Ücret Garanti Fonu) İş Kanunu kapsamındaki işçilerde ek koruma sağlar.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Tek taraflı mahsup yasaktır: İşveren işçinin yazılı onayı veya mahkeme kararı olmadan ücretten kesinti yapamaz; bu kural emredicidir, sözleşme ile değiştirilemez.
- Asgari kişisel ihtiyaç korunur: Mahsup mümkün olsa bile işçinin ve ailesinin asgari geçim miktarını etkileyemez; bu sınır mutlaktır.
- Dörtte bir sınırı (İİK m.355): Aylık net ücretin en fazla dörtte biri haczedilebilir/kesilebilir; asgari ücret tutarı kural olarak haczedilemez.
- Hesap pusulası emredici: Her ödemede verilmesi zorunludur; ihlali idari para cezasını ve ispat yükünün işverene geçmesini sağlar.
- Cezai şart doğrudan kesinti yasak (m.407/4): Cezai şart için işverenin dava açması veya işçinin yazılı onayı gerekir; tek taraflı mahsup yasaktır.
- Gelecek ücret alacağı temlik edilemez (m.408): İşçinin korunması amacıyla doğmamış ücret alacaklarının devri yasaktır; doğmuş alacaklar temlik edilebilir.
- İflasta üç aylık ücret birinci sırada (İİK m.206): İşveren iflasında işçilerin son üç aylık ücret alacakları imtiyazlı alacaklardan sayılır.
Aynı Alandan Bağlantılar