Tanım
Temerrüt faizi oranı, borçlu temerrüdü gerçekleştikten sonra alacaklıya ödenecek gecikme tazminatının yüzdesel hesabını gösterir. TBK m.120 oranın belirlenmesini özel kanuna bırakır; bu özel kanun 19.12.1984 tarih ve 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun'dur. Oranın belirlenmesinde işin adi mi yoksa ticari mi olduğu, sözleşmede akdi faiz oranı kararlaştırılıp kararlaştırılmadığı ve borcun yabancı para borcu niteliği taşıyıp taşımadığı belirleyici rol oynar.
Hukuki Niteliği
Temerrüt faizi oranı, kamu düzenine ilişkin emredici bir alt sınır içerir: 3095/m.2/2 hükmü "Sözleşme ile aksi kararlaştırılmadıkça" demek suretiyle tarafların yüksek bir oran kararlaştırma serbestisini saklı tutarken, sözleşmesel oranın kanuni orandan düşük olmasını yasaklar. Doktrinde temerrüt faizi oranı, alacaklının asgari zarar karinesi olarak nitelendirilir; bu nedenle aşkın zarar tartışmasında oran, zararın varsayılan tabanı kabul edilir.
Dayanak
- TBK m.120 (oranın belirlenmesi)
- TBK m.121 (yıl/ay esası)
- 3095 sayılı Kanun m.1 (kanuni faiz oranı)
- 3095 sayılı Kanun m.2 (temerrüt faizi; adi/ticari iş ayrımı, TCMB avans faizi seçim hakkı)
- 3095 sayılı Kanun m.2/3 (bileşik faiz yasağı)
- 3095 sayılı Kanun m.4-a (yabancı para borçlarında temerrüt faizi)
- TTK m.8 (ticari işlerde faiz, üç aydan az olmamak şartıyla bileşik faiz)
Adi İş — Ticari İş Ayrımı
- Adi işler — Tarafların sözleşmede oran kararlaştırmadığı durumda, kanuni faiz oranı uygulanır (3095/m.1, 3095/m.2/1). Bu oran Bakanlar Kurulu kararıyla periyodik olarak güncellenir; uzun yıllardır %9 düzeyinde sabit kalmıştır.
- Ticari işler — TTK m.3 anlamında ticari iş niteliği taşıyan borçlarda, alacaklının seçimine göre ya kanuni faiz oranı ya da TCMB'nin kısa vadeli avans/reeskont işlemlerine uyguladığı faiz oranı talep edilebilir (3095/m.2/2). Bu seçim hakkı, alacaklı lehine hükümdür.
- Sözleşmesel oran — Taraflar daha yüksek bir oran serbestçe kararlaştırabilir; ancak kararlaştırılan oran kanuni temerrüt faizi oranından düşük olamaz.
- Akdi faiz oranı temerrüt sonrası — Akdi faiz oranı kanuni temerrüt faizinden yüksekse, temerrütten sonra da o yüksek oran uygulanmaya devam eder (3095/m.2/2 son cümle).
TCMB Avans Faizi Uygulaması
Ticari işlerde alacaklı, TCMB'nin Türk lirası cinsinden açtığı kısa vadeli avans/reeskont işlemleri için uyguladığı yıllık faiz oranını talep edebilir. Yargıtay yerleşik içtihadına göre alacaklı bu seçimini açıkça kullanmalıdır; davada "ticari avans faizi" talep edilmemişse, mahkeme kanuni faizden yüksek bir orana hükmedemez. Avans faizi oranı TCMB tarafından dönemsel olarak ilan edilir ve son yıllarda enflasyon artışına paralel yükselmiştir.
Yabancı Para Borçlarında Oran
Yabancı para borcu için temerrüt faizi oranı 3095/m.4-a uyarınca özel olarak düzenlenmiştir. Sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça, borçlanılan döviz cinsinden devletin o paraya uyguladığı en yüksek faiz oranı talep edilir. Alacaklı dilerse vade tarihindeki kur üzerinden TL'ye çevirip kanuni temerrüt faizi de talep edebilir; iki yol arasındaki seçim alacaklınındır ve dava aşamasında belirtilmelidir.
Bileşik Faiz Yasağının Oran Üzerindeki Etkisi
3095/m.3 ve TBK m.121/2 hükümleri, adi işlerde faize faiz yürütülmesini yasaklar. Bu yasak temerrüt faizi oranının uygulanma biçimini de sınırlandırır: vadesi gelmiş faiz alacağı üzerinden tekrar temerrüt faizi işletilemez. Bkz. bileşik faiz yasağı. Ticari işlerde ise TTK m.8 üç aydan az olmamak şartıyla bileşik faize cevaz verir; bu istisna ticari işlere özgüdür ve adi işlerde geçerli değildir.
Hesaplama Esasları (TBK m.121)
- Yıl — Aksi kararlaştırılmadıkça 365 gün esas alınır; ay 30 gün hesaplanır.
- Faiz/anapara ayrımı — Yıllık oran, gün başına dönüştürülerek temerrüt süresine uygulanır.
- Kısmi ödemeler — Önce işlemiş faize, sonra anaparaya mahsup edilir (TBK m.100).
Kritik Noktalar
- Adi-ticari iş ayrımı oranı belirler — Adi işte kanuni faiz, ticari işte alacaklının seçimine göre kanuni faiz veya TCMB avans faizi uygulanır (3095/m.2).
- Sözleşmesel oran asgari sınıra tabidir — Taraflar yüksek oran kararlaştırabilir; ancak kanuni temerrüt faizinden düşük oran geçersizdir (3095/m.2/2).
- Akdi faiz oranı temerrütte korunur — Akdi faiz oranı kanuni orandan yüksekse, temerrütten sonra da o oran üzerinden faiz işler.
- Avans faizi seçimi açıkça yapılır — Hâkim, alacaklı talep etmedikçe TCMB avans faizine hükmedemez; HMK m.26 taleple bağlılık.
- Yabancı para borcunda özel rejim — 3095/m.4-a kendine özgü oran rejimi öngörür; alacaklının TL'ye çevirip kanuni faiz isteme hakkı saklıdır.
- Bileşik faiz adi işte yasak — Faize faiz yürütmek mümkün değildir; ticari işte TTK m.8 ile sınırlı istisna vardır.
- Oran resen güncellenmez — Mahkeme, dava süresince oran değişimini takip eder; karar tarihindeki güncel orana göre hesaplama yapılır.
Aynı Alandan Bağlantılar