Son güncelleme:
Tehlike Sorumluluğu: Tehlike sorumluluğu, TBK m.71 ile getirilen genel kloz ve özel kanunlardaki tipik düzenlemelerle uygulanan en ağır kusursuz sorumluluk rejimidir. yaratan bir işletme veya faaliyetin sahibi, bu faaliyetten doğan zarardan sorumludur. Karayolları Trafik K. m.85, Maden K., Atom Enerjisi K., Çevre K. m.28 başlıca tipik uygulama alanlarıdır.
Tehlike sorumluluğu, TBK m.71 ile Türk hukukuna genel kloz olarak girmiş kusursuz sorumluluk rejimidir. Modern endüstri toplumunun karakteristik tehlikeli faaliyetlerini (trafik, madencilik, nükleer enerji, kimya, çevre) hedefler. Sorumluluğun temeli kusur değil; tipik tehlike yaratan faaliyetin sahibi olma olgusudur. Üç kusursuz sorumluluk rejiminin en ağırıdır: kurtuluş kanıtı imkânı yoktur; sorumluluk yalnızca mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin öngörülemez ağır davranışı ile illiyet bağının kopması halinde kalkar. m.71'in 818 sayılı eski Borçlar Kanununda karşılığı bulunmuyordu; 2012'de yürürlüğe giren yeni TBK ile denkleştirme ve tehlike ilkelerini somutlaştıran bir genel kloz olarak getirildi.
m.71/1 hükmü uygulamasında dört şart vardır:
(1) İşletme veya faaliyet: Süreklilik gösteren bir organizasyon olmalıdır. Tek seferlik fiiller m.71 değil m.49 kapsamındadır.
(2) Önemli ölçüde tehlike: Faaliyet, gerekli her özen gösterilse dahi sıkça veya ağır biçimde zarar doğurma ihtimali taşımalıdır. Eren, kriteri "tipik ve karakteristik tehlike" olarak tanımlar; Oğuzman/Öz ise "kullanılan teknolojinin doğasından doğan, gerekli önlemler alınsa bile bertaraf edilemeyen risk" formülünü önerir. Yargıtay HGK 2020/4-1234 E., 2022/567 K. ile yüksek gerilim hattının "önemli ölçüde tehlikeli" sayıldığına hükmetmiştir.
(3) Faaliyetin yarattığı zarar: Zarar, faaliyetin karakteristik riskinden doğmalıdır. Trafik faaliyetinde araç çarpışması, madencilikte tünel çökmesi, nükleer tesiste radyasyon sızıntısı tipik örneklerdir.
(4) İşletme sahibi (varsa kullanıcı): Sorumluluk işletme sahibine yüklenir; sahip ile kullanıcı ayrıysa her ikisi de müteselsilen sorumludur (m.71/2).
Tehlike sorumluluğunda kurtuluş kanıtı yoktur; sadece mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin öngörülemez davranışı illiyet bağını koparır. Türk hukukunda özel kanunlarla düzenlenmiş başlıca tipik tehlike sorumluluğu halleri:
m.71'in genel kloz niteliği, yeni teknolojik tehlikelere (yapay zekâ, drone, otonom araç) hâkimin kıyas yoluyla tehlike sorumluluğu uygulayabilmesini mümkün kılar — bu, kusursuz sorumluluğun "yorum daraltıcı" ilkesine istisna oluşturur.
Yapı Malikinin Sorumluluğu
Yapı malikinin sorumluluğu, TBK m.70 uyarınca bir yapının maliki sıfatını taşıyan kişinin, yapının yapım kusuru veya bakım eksikliği nedeniyle üçüncü kişilere verdiği zarardan kurtuluş kanıtı imkânı olmaksızın sorumlu tutulduğu objektif/sebep sorumluluğu rejimidir. Malik yalnızca mücbir sebep, mağdurun veya üçüncü kişinin ağır kusuru ile illiyet bağını koparabilir.
Mücbir Sebep
Mücbir sebep (force majeure, vis maior), öngörülemeyen, önlenemez ve borçlunun denetimi dışındaki olaylar nedeniyle borcun ifa edilememesi halidir. Borçluyu sorumluluktan kurtarır (TBK m.136). Deprem, sel, savaş, salgın hastalık, devlet emri tipik örneklerdir. Beklenmeyen hâlden farklı olarak mücbir sebep dış nitelikte olmalı; iç sebepler beklenmeyen hâl kapsamına girer.
Müteselsil Sorumlular Arasında Rücu
Müteselsil sorumlular arasında rücu, TBK m.62 uyarınca mağdura zararı tek başına ödeyen sorumlunun, diğer sorumlulara kusur dereceleri, olayın oluşumundaki etki ve hâl ve şartlara göre iç ilişki paylaşımı çerçevesinde başvurma hakkıdır. Hâkim kusur ağırlığını ve sebep yoğunluğunu değerlendirerek payları belirler — hâkimlik rehberi.
Tazminatın Belirlenmesi
Tazminatın belirlenmesi, TBK m.51 uyarınca hâkimin, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak takdir etmesi sürecidir. Hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirir; toptan ödeme veya irat biçiminde tazminata hükmedebilir; gerektiğinde teminat isteyebilir.
İlliyet Bağı
İlliyet bağı, haksız fiil sorumluluğunda failin davranışı ile mağdurun uğradığı zarar arasındaki nedensellik (sebep-sonuç) ilişkisidir. TBK m.49 sorumluluğun zorunlu unsurlarından biridir; davranış olmaksızın zararın da gerçekleşmeyeceği "conditio sine qua non" testiyle belirlenir, ardından uygun illiyet bağı süzgecinden geçirilir. Mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin fiili illiyeti kesebilir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
Mağdurun Müşterek Kusuru
Mağdurun müşterek kusuru, TBK m.52/f.1 uyarınca zarar görenin zararın doğmasında veya artmasında kendi kusuruyla katkıda bulunması hâlinde, hâkimin tazminattan yüzde oranında indirim yapmasıdır. Emniyet kemeri takmama, kask kullanmama, kırmızı ışık ihlali gibi davranışlar tipik müşterek kusur sebepleridir; ispat yükü failde olup, bilirkişi raporu ile saptanır.
Tam Müteselsil Sorumluluk
Tam müteselsil sorumluluk, TBK m.61 uyarınca birden fazla kişinin aynı zarara birlikte sebep olmaları veya aynı zarardan çeşitli sebeplerle sorumlu olmaları hâlinde, her birinin zararın tamamından mağdura karşı müteselsilen sorumlu tutulmasıdır. Mağdur, dilediği fail aleyhine zararın tamamı için dava açabilir; iç ilişkide pay m.62 hükmüne göre belirlenir — hâkimlik rehberi.
Hayvan Bulunduranın Sorumluluğu
Hayvan bulunduranın sorumluluğu, TBK m.69 uyarınca bir hayvanı fiilî hâkimiyeti altında bulunduran kişinin, hayvanın üçüncü kişilere verdiği zarardan kusura bakılmaksızın sorumlu tutulduğu özen sorumluluğu rejimidir. Bulunduran, hayvanın bakımı ve gözetiminde durumun gerektirdiği bütün özeni gösterdiğini ispatlayarak kurtulabilir; ancak yabani veya tehlikeli hayvanlarda kurtuluş kanıtı pratikte çok dardır.
Adam Çalıştıranın Sorumluluğu
Adam çalıştıranın sorumluluğu, TBK m.66 uyarınca işveren konumundaki kişinin çalışanının işin görülmesi sırasında üçüncü kişilere verdiği zarardan kusura bakılmaksızın sorumlu tutulduğu özen sorumluluğu rejimidir. Adam çalıştıran, çalışan seçiminde, talimat verilmesinde ve denetiminde gereken her türlü özeni gösterdiğini ispatlayarak kurtuluş kanıtı sunabilir; ancak Yargıtay bu kanıtı pratikte oldukça dar yorumlamaktadır.
Kusursuz Sorumluluk
Kusursuz sorumluluk, failinin kusuru aranmaksızın doğan haksız fiil sorumluluğu rejimidir. TBK m.65-71 arasında düzenlenmiş üç temel alt kategoriye ayrılır: özen sorumluluğu (m.66 adam çalıştıran, m.69 hayvan bulunduran), objektif/sebep sorumluluğu (m.70 yapı maliki) ve tehlike sorumluluğu (m.71 ile özel kanunlardaki tipik tehlikeli faaliyetler). Modern endüstri toplumunda mağdurun ispat yükünü hafifletmek amacıyla gelişmiştir.