Son güncelleme:
Tazminattan İndirim: Tazminattan indirim, TBK m.52 uyarınca hâkimin, hesaplanan tazminat miktarından zarar görenin kusuru, rızası, ve gibi nedenlerle yapmasıdır. Ayrıca tazminat ödendiğinde ihtimali ve fiilin işlenmesi de hâkime indirim takdiri verir.
Tazminattan indirim, hesaplanan zararın tamamının fail tarafından karşılanmasının hakkaniyete aykırı düşeceği hâllerde, hâkimin tazminat miktarını kanunen sayılan sebeplerle azaltmasıdır. TBK m.52 indirim sebeplerini iki fıkrada düzenler: (f.1) zarar görenin kendi davranışıyla bağlantılı sebepler ve (f.2) failin kusur derecesi ile ekonomik durumuyla ilgili sebepler. İndirim, mutlak bir hak değil, hâkimin takdirine bırakılan bir yetkidir; ancak takdirin gerekçelendirilmesi zorunludur.
Birinci fıkra üç indirim sebebi sayar:
(a) Zarar görenin rızası: Zarar gören, zarara razı olmuşsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir. Örn. tehlikeli sporlarda riski bilerek üstlenmek.
(b) Zarar görenin kusuru (müşterek kusur): Zararın doğmasında veya artmasında zarar görenin de kusuru bulunuyorsa, kusur oranında indirim yapılır. Trafik kazalarında en sık karşılaşılan sebeptir; emniyet kemeri takmama, kask kullanmama %20-30 arası indirim sebebidir (Yargıtay 17. HD E. 2017/3245 karakteristik).
(c) Zararı doğuran/artıran sebepler: Mağdurun davranışı zararı genişletmişse (örn. yaralı olduğu hâlde tedaviye gitmemek) bu kapsamda indirim yapılır.
İkinci fıkra iki ayrı sebep tanır:
Müşterek kusur, tazminat hukukunun en sık başvurulan indirim sebebidir. Yargıtay 4. HD ve 17. HD içtihatları, müşterek kusurun yüzde olarak belirlenmesini ister. Trafik kazalarında karayolu trafik kazası tespit tutanağı ve bilirkişi raporu kusur paylaşımının temel kanıtlarıdır.
Tipik müşterek kusur oranları:
Yargıtay HGK 2018/921 kararı, müşterek kusurun kanıt yükünün failde olduğunu vurgular: müşterek kusuru iddia eden fail, mağdurun kusurunu ispatlamakla yükümlüdür.
Yargıtay 4. HD E. 2019/8742, m.52/f.2 kapsamında "yoksulluğa düşme" ölçütünün dar yorumlanmasını; failin sadece geçimini olağan biçimde sürdürememesi durumunda indirim yapılabileceğini belirtir. Doktrinde Eren, m.52'yi ortaklık-sorumluluk dengesi kavramı ile açıklar; Reisoğlu ise indirim oranının matematiksel değil değerlendirici olduğunu vurgular. Kasıt ve ağır ihmal hâllerinde m.52/f.2 indirimi yapılamaz; ancak müşterek kusur (f.1) yine uygulanır.
Denkleştirme (Yararların Düşürülmesi)
Denkleştirme (compensatio lucri cum damno), zarar gören kişinin aynı zarar verici olaydan elde ettiği yararların tazminat hesabından düşürülmesi ilkesidir. TBK m.52 doktrini gereği, mağdurun zenginleşmesi önlenir; ancak sigorta tazminatı, sosyal güvenlik ödemeleri ve üçüncü kişi yardımları gibi kalemlerin denkleştirilmesi Yargıtay HGK içtihadında tartışmalıdır.
Hafif Kusur
Hafif kusur (sıradan ihmal, simple negligence), gerekli özenin biraz altında kalma şeklindeki en hafif kusur derecesidir. Sorumluluk doğurur ancak ağır kusurun aksine sorumsuzluk anlaşması ile kaldırılması kural olarak mümkündür (TBK m.115/2 sınırları çerçevesinde). Sigorta tarafından kural olarak kapsanır; tazminat indirimi (TBK m.51) hâkim takdiriyle uygulanabilir.
Tazminatın Belirlenmesi
Tazminatın belirlenmesi, TBK m.51 uyarınca hâkimin, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak takdir etmesi sürecidir. Hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirir; toptan ödeme veya irat biçiminde tazminata hükmedebilir; gerektiğinde teminat isteyebilir.
Manevi Tazminat
Manevi tazminat, kişilik haklarına yönelik haksız fiil veya sözleşmeye aykırılık nedeniyle uğranılan acı, üzüntü, elem ve ızdırabın karşılığı olarak ödenen parasal tazminattır. TBK m.56 uyarınca hâkim, olayın özelliklerini, tarafların kusur derecesini ve mali durumlarını gözeterek uygun bir miktar belirler; amaç zenginleştirme değil, ihlalin yarattığı manevi çöküntüyü adalet duygusu çerçevesinde kısmen gidermektir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
İhmal
İhmal (negligence, culpa), gerekli özen ve dikkati göstermeyerek zarara yol açma şeklindeki kusurdur. Kasıttan ayrılır: ihmalde sonuç istenmez, sadece dikkatsizlikle gerçekleşir. TBK m.114 ihmal türlerini ağır ihmal (kaba dikkatsizlik) ve hafif ihmal (sıradan dikkatsizlik) olarak ayırır. Sorumluluk derecesi ihmalin yoğunluğuna göre değişir; ağır ihmal kasta yakın bir rejime tabidir.
Kusur (Haksız Fiilde)
Kusur, TBK m.49 anlamında haksız fiilin sübjektif unsuru olup failin davranışının kınanabilirliğini ifade eder. Kasıt (zararı bilerek ve isteyerek doğurma) ve ihmal (gerekli özeni göstermeme) olmak üzere iki temel biçimde tezahür eder; ihmal de kendi içinde ağır ve hafif olarak ayrışır. Kusursuz sorumluluk halleri hariç, tazminat yükümlülüğü için kusur şarttır ve ispat yükü kural olarak mağdurdadır.
Geçici Ödeme
Geçici ödeme, TBK m.76 ile getirilen yeniliktir: zarar gören, iddiasının haklılığını gösteren inandırıcı kanıtlar sunar ve ekonomik durumu gerektirirse, hâkim yargılama sonuçlanmadan failden geçici ödeme yapmasını isteyebilir. Bu ödeme, sonradan kesin tazminata mahsup edilir; haksız çıkması hâlinde iadesi gerekir. Mağdurun uzun yargılamada mağdur olmasını önler.
Mağdurun Müşterek Kusuru
Mağdurun müşterek kusuru, TBK m.52/f.1 uyarınca zarar görenin zararın doğmasında veya artmasında kendi kusuruyla katkıda bulunması hâlinde, hâkimin tazminattan yüzde oranında indirim yapmasıdır. Emniyet kemeri takmama, kask kullanmama, kırmızı ışık ihlali gibi davranışlar tipik müşterek kusur sebepleridir; ispat yükü failde olup, bilirkişi raporu ile saptanır.
Kasıt
Kasıt (dolus), zararı isteyerek veya bilerek yapmaktır; kusurun en ağır biçimidir. Borçlar Hukukunda hem haksız fiilde (TBK m.49) hem sözleşme sorumluluğunda (TBK m.114) önemli bir kavramdır. Kasıttan doğan sorumluluk önceden anlaşma ile kaldırılamaz (TBK m.115/1). Kasıt zararı doğrudan istemek (doğrudan kasıt) veya zararın muhtemel olduğunu bilerek davranmak (olası kasıt) şeklinde olabilir.
Bedensel Zarar
Bedensel zarar, haksız fiil veya sözleşmeye aykırılık sonucu kişinin vücut bütünlüğünün zedelenmesinden doğan ve TBK m.54 uyarınca tazmini gereken maddi zarar kalemlerinin bütünüdür. Madde dört kalem sayar: (a) tedavi giderleri, (b) kazanç kaybı, (c) çalışma gücü azalması/yitirilmesi, (d) ekonomik geleceğin sarsılması. Manevi tazminat ayrıca m.56’ya göre talep edilir.
Mağdurun Rızası
Mağdurun rızası, zarar gören kişinin zarar verici fiile önceden ve geçerli biçimde onay vermesi hâlinde, bu fiilin hukuka uygun sayılmasını ifade eden bir hukuka uygunluk sebebidir. TBK m.63/1 kapsamında değerlendirilen rıza, kişilik haklarının vazgeçilmez ve devredilmez çekirdeği (TMK m.23) ile sınırlıdır; bu çekirdeğe ve ahlaka aykırı fiillere verilen rıza geçersizdir.
Ağır Kusur
Ağır kusur (gross negligence + dolus), kasıt ve ağır ihmali kapsayan kusur derecesidir. TBK m.114 hükmüne göre kişi en sıradan dikkati dahi göstermemiş veya zararı bilerek istemişse ağır kusurludur. Sorumsuzluk anlaşması ile önceden kaldırılamaz (TBK m.115/1). Sigorta hukuku, tazminat indirimi ve uygulamada özel rejime tabidir. Hizmet ve eser sözleşmelerinde ağır kusur, sözleşmeden doğan tazminat sorumluluğunu ağırlaştıran temel ölçüttür.