Son güncelleme:
Tazminatın Belirlenmesi: Tazminatın belirlenmesi, TBK m.51 uyarınca hâkimin, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğini ve özellikle göz önüne alarak takdir etmesi sürecidir. Hâkim, ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirir; veya biçiminde tazminata hükmedebilir; gerektiğinde isteyebilir.
Tazminatın belirlenmesi, haksız fiilden doğan zararın parasal karşılığının hâkim tarafından somut olayın özelliklerine göre saptanmasıdır. TBK m.51/f.1 hâkime geniş bir takdir yetkisi tanır: tazminatın kapsamı ve ödenme biçimi, durumun gereği ve özellikle kusurun ağırlığı göz önünde tutularak belirlenir. Bu kural, mekanik bir hesaplamadan çok, hakkaniyete uygun bireyselleştirilmiş bir değerlendirme öngörür; hâkim soyut bir tablo değil, somut zarar görenin durumunu esas alır.
TBK m.51, eski BK m.43'ün yeniden düzenlenmiş hâlidir. Hâkim, tazminat miktarını saptarken üç ana ölçütü dikkate alır: (i) olayın gerçekleştiği koşullar (yer, zaman, mağdurun sosyal durumu), (ii) kusurun ağırlığı (kasıt, ağır ihmal, hafif ihmal), (iii) zararın türü ve kapsamı (maddi-manevi, fiili zarar-yoksun kalınan kâr).
Hâkim, ayrıca ödeme biçimini de seçer:
İrat biçiminde tazminata hükmedildiğinde borçlu, teminat göstermeye zorunlu tutulabilir (m.51/f.2). Bu, alacaklının periyodik ödemelerin geleceğini güvence altına alma ihtiyacından doğar; ödeme aczi riskini önler.
Hâkimin takdir yetkisi sınırsız değildir. Yargıtay HGK içtihatları, takdirin gerekçelendirilmesini, somut delillere dayandırılmasını ve hakkaniyet ölçütlerini aşmamasını şart koşar. Hâkim, bilirkişi raporlarına kayıtsız kalamaz; raporu reddetmesi hâlinde gerekçesini açıklamak zorundadır. Özellikle bedensel zarar ve iş gücü kaybı hesaplarında aktüer bilirkişi raporu zorunludur.
Takdirde dikkate alınacak başlıca unsurlar:
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi (örn. E. 2018/4521) ve 17. Hukuk Dairesi içtihatları, tazminatın belirlenmesinde PMF/CSO 1980 yaşam tablolarının kullanılmasını, TRH 2010 tablosunun güncel uygulamada tercih edilmesini benimser. HGK 2019/137 kararı, hâkimin bilirkişi raporundan farklı miktar belirlemesi hâlinde detaylı gerekçe yazma zorunluluğunu vurgular. Doktrinde Eren (Borçlar Hukuku Genel Hükümler), tazminatın belirlenmesinde denkleştirici adalet ilkesinin öne çıkmasını savunur; Oğuzman/Öz ise hâkimin geniş takdirinin keyfîliğe dönüşmemesi için hesaplama parametrelerinin şeffaf olmasını ister.
Müspet Zarar (Pozitif Zarar)
Müspet zarar (pozitif zarar / ifa menfaati / Erfüllungsinteresse), borçlunun temerrüde düşmesi veya sözleşmeyi gereği gibi ifa etmemesi nedeniyle alacaklının, sözleşme tam ve zamanında ifa edilmiş olsaydı içinde bulunacağı mal varlığı durumu ile mevcut durumu arasındaki olumsuz farktır; TBK m.125/II uyarınca alacaklı, aynen ifa ve gecikme tazminatından vazgeçip müspet zararının tazminini isteyebilir. Hâkimlik sınavında müspet–menfi zarar ayrımı temel taşıdır.
Denkleştirme (Yararların Düşürülmesi)
Denkleştirme (compensatio lucri cum damno), zarar gören kişinin aynı zarar verici olaydan elde ettiği yararların tazminat hesabından düşürülmesi ilkesidir. TBK m.52 doktrini gereği, mağdurun zenginleşmesi önlenir; ancak sigorta tazminatı, sosyal güvenlik ödemeleri ve üçüncü kişi yardımları gibi kalemlerin denkleştirilmesi Yargıtay HGK içtihadında tartışmalıdır.
İlliyet Bağı
İlliyet bağı, haksız fiil sorumluluğunda failin davranışı ile mağdurun uğradığı zarar arasındaki nedensellik (sebep-sonuç) ilişkisidir. TBK m.49 sorumluluğun zorunlu unsurlarından biridir; davranış olmaksızın zararın da gerçekleşmeyeceği "conditio sine qua non" testiyle belirlenir, ardından uygun illiyet bağı süzgecinden geçirilir. Mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin fiili illiyeti kesebilir.
Manevi Tazminat
Manevi tazminat, kişilik haklarına yönelik haksız fiil veya sözleşmeye aykırılık nedeniyle uğranılan acı, üzüntü, elem ve ızdırabın karşılığı olarak ödenen parasal tazminattır. TBK m.56 uyarınca hâkim, olayın özelliklerini, tarafların kusur derecesini ve mali durumlarını gözeterek uygun bir miktar belirler; amaç zenginleştirme değil, ihlalin yarattığı manevi çöküntüyü adalet duygusu çerçevesinde kısmen gidermektir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
Hukuka Aykırılık
Hukuka aykırılık, TBK m.49 anlamında haksız fiilin objektif unsurudur ve davranışın hukuk düzeninin koruduğu bir normu ya da menfaati ihlal etmesi anlamına gelir. Yazılı kanun hükmüne aykırılık (norm teorisi) veya koruma normunun ihlali biçiminde tezahür eder. Mağdurun rızası, meşru savunma, zorunluluk hali gibi hukuka uygunluk sebepleri bu unsuru ortadan kaldırır.
Tazminattan İndirim
Tazminattan indirim, TBK m.52 uyarınca hâkimin, hesaplanan tazminat miktarından zarar görenin kusuru, rızası, zararı doğuran ya da artıran sebep ve fail için zorunluluk hâli gibi nedenlerle belirli bir oranda azaltma yapmasıdır. Ayrıca tazminat ödendiğinde borçlunun yoksulluğa düşmesi ihtimali ve fiilin ağır olmayan kusurla işlenmesi de hâkime indirim takdiri verir.
Kusur (Haksız Fiilde)
Kusur, TBK m.49 anlamında haksız fiilin sübjektif unsuru olup failin davranışının kınanabilirliğini ifade eder. Kasıt (zararı bilerek ve isteyerek doğurma) ve ihmal (gerekli özeni göstermeme) olmak üzere iki temel biçimde tezahür eder; ihmal de kendi içinde ağır ve hafif olarak ayrışır. Kusursuz sorumluluk halleri hariç, tazminat yükümlülüğü için kusur şarttır ve ispat yükü kural olarak mağdurdadır.
Destekten Yoksun Kalma Tazminatı
Destekten yoksun kalma tazminatı, haksız fiil sonucu ölen kişinin fiilî ve düzenli olarak destek sağladığı kişilerin uğradığı maddi kaybın tazminidir. TBK m.53/3 dayanağıyla istenir; mirasçılık sıfatından bağımsız, şahsa sıkı sıkıya bağlı bir haktır. Lehtarlar arasında eş, çocuk, anne-baba, fiilen bakılan kardeş ve Yargıtay HGK içtihadına göre nişanlı dahi sayılır. Hesaplama aktüer yöntemle (TRH 2010, destek payları, iskonto, SGK denkleştirmesi) yapılır.
Geçici Ödeme
Geçici ödeme, TBK m.76 ile getirilen yeniliktir: zarar gören, iddiasının haklılığını gösteren inandırıcı kanıtlar sunar ve ekonomik durumu gerektirirse, hâkim yargılama sonuçlanmadan failden geçici ödeme yapmasını isteyebilir. Bu ödeme, sonradan kesin tazminata mahsup edilir; haksız çıkması hâlinde iadesi gerekir. Mağdurun uzun yargılamada mağdur olmasını önler.
Mağdurun Müşterek Kusuru
Mağdurun müşterek kusuru, TBK m.52/f.1 uyarınca zarar görenin zararın doğmasında veya artmasında kendi kusuruyla katkıda bulunması hâlinde, hâkimin tazminattan yüzde oranında indirim yapmasıdır. Emniyet kemeri takmama, kask kullanmama, kırmızı ışık ihlali gibi davranışlar tipik müşterek kusur sebepleridir; ispat yükü failde olup, bilirkişi raporu ile saptanır.
Menfi Zarar (Negatif Zarar)
Menfi zarar (negatif zarar / güven menfaati / Vertrauensinteresse), sözleşme hiç yapılmamış olsaydı alacaklının içinde bulunacağı mal varlığı durumu ile sözleşmenin yapılıp sonradan ortadan kalkmasıyla içinde bulunduğu mevcut durum arasındaki olumsuz farktır; TBK m.125/III uyarınca sözleşmeden dönen alacaklı, müspet zarar yerine menfi zararının (sözleşme masrafları, kaçırılan fırsatlar, yapılan giderler) tazminini isteyebilir. Hâkimlik sınavında müspet–menfi zarar ayrımı kritik konudur.
Uygun İlliyet Bağı
Uygun illiyet bağı (adäquate Kausalität), bir davranışın "hayatın olağan akışı ve genel deneyime göre" söz konusu zararı doğurmaya elverişli olması durumudur. Şart teorisinin doğurduğu sınırsız sebep zincirini daraltan normatif bir süzgeçtir. Türk doktrini ve Yargıtay içtihadı haksız fiilde sorumluluğu yalnızca uygun illiyet bağıyla bağlı tutar; aşırı uzak ya da olağandışı sonuçlar tazmin edilmez.
Bedensel Zarar
Bedensel zarar, haksız fiil veya sözleşmeye aykırılık sonucu kişinin vücut bütünlüğünün zedelenmesinden doğan ve TBK m.54 uyarınca tazmini gereken maddi zarar kalemlerinin bütünüdür. Madde dört kalem sayar: (a) tedavi giderleri, (b) kazanç kaybı, (c) çalışma gücü azalması/yitirilmesi, (d) ekonomik geleceğin sarsılması. Manevi tazminat ayrıca m.56’ya göre talep edilir.