Taşınır satışı, konusunu taşınır eşya, hak veya alacak oluşturan satış sözleşmesi türüdür. Türk Borçlar Kanunu m.218-231 arasında düzenlenen taşınır satışı, en yaygın özel borç ilişkisi tipidir; ev eşyası, otomobil, ticari mal, makine, hayvan ve menkul kıymet alım-satımı bu kapsama girer. Taşınmaz satışından farklı olarak şekil şartı yoktur; sözleşme tarafların karşılıklı rızasıyla kurulur. Zilyetlik ve mülkiyetin geçirilmesi borcu, alıcının semen ödeme borcu, ayıba karşı tekeffül ve zapttan sorumluluk bu sözleşmenin temel kurallarıdır.
TBK m.218 — Satıcının Borçları
Taşınır satışında satıcının üç temel borcu vardır: (i) zilyetlik geçirme — malın fiilî kullanım imkânını alıcıya sunmak; (ii) mülkiyet aktarma — TMK m.763 uyarınca taşınır mülkiyeti zilyetliğin nakliyle geçer, ayrı bir tasarruf işlemine gerek yoktur; (iii) ayıpsız teslim — sözleşmede kararlaştırılan veya en azından orta nitelikte mal verme yükümlülüğü. Mülkiyetin saklı tutulması kaydı varsa mülkiyet tüm taksitlerin ödenmesi koşuluna bağlanabilir; bu kayıt taşınırlarda noterde düzenleme ve özel sicile tescil ile geçerli olur (TMK m.764).
Alıcının Borçları
Alıcının iki temel borcu vardır: (i) semen ödeme — TBK m.234'e göre teslim ile aynı anda; aksi kararlaştırılmadıkça eş zamanlı ifa kuralı işler; (ii) teslim alma borcu — alıcının malı kabul etme yükümlülüğü; teslim almama alacaklı temerrüdü doğurur. Ayrıca alıcı kontrol borcu altındadır: malı teslim aldıktan sonra olağan inceleme yapmak ve açık ayıp varsa derhal ayıp ihbarı yapmak zorundadır.
Hasarın Geçişi: Genel Kural ve İstisnalar
Taşınır satışında hasar geçişi hasarın geçişi (satışta) genel kuralı uyarınca sözleşmenin kurulduğu anda alıcıya geçer (TBK m.208/1). İki istisna işler: (i) cinsi belirtilmiş satışta hasar ifraz anına kadar satıcıdadır; (ii) gönderme satışında hasar mal taşıyıcıya teslim edildiğinde alıcıya geçer. Bu kural eski 818 sayılı BK'dan farklıdır ve alıcının rizikoyu üstlenmesini sözleşme anına çeker.
Ayıba Karşı Tekeffül Rejimi
Ayıba karşı tekeffül (TBK m.219-231), taşınır satışının en belirgin koruyucu mekanizmasıdır. Satıcı, satılanın sözleşmede kararlaştırılan nitelikleri taşıdığını ve değerini veya kullanımını azaltıcı ayıbı bulunmadığını üstlenir. Ayıp türleri: maddi ayıp (fiziksel kusur), hukuki ayıp (sözleşmesel niteliğin yokluğu), açık ayıp ve gizli ayıp. Alıcı kontrol borcu ve ayıp ihbarı yükümlerini yerine getirdiğinde alıcının seçimlik hakları doğar.
Alıcının Seçimlik Hakları (TBK m.227)
Ayıp doğru ihbar edildiğinde alıcı dört seçenekten birini seçer: (i) satıştan dönme; (ii) semenden indirim; (iii) onarım talebi; (iv) ayıpsız mislini isteme hakkı. Hile ile gizlenen ayıpta zamanaşımı işlemez ve sözleşmesel feragat geçersizdir. Ayıba karşı tekeffülde zamanaşımı kural olarak 2 yıldır.
Zapttan sorumluluk, satılanı üçüncü kişinin üstün hakkı (mülkiyet, sınırlı ayni hak) nedeniyle alıcıdan elinden alma rizikosuna karşı satıcının sorumluluğudur. Tam zapt (mal tamamen elden alınır) ve kısmi zapt (mal üzerindeki bir hak ileri sürülür) ayrımı yapılır. Alıcının zapttan sorumluluğa başvurması için zapt davasını satıcıya bildirme yükümü vardır; bildirim yapılmadan açılan dava satıcıyı bağlamaz.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Şekil şartı yok: Taşınır satışında sözleşme tarafların rızasıyla kurulur; sözlü, yazılı veya zımnî olabilir. Taşınmaz satışından bu yönüyle net farklıdır.
- Mülkiyet zilyetlik nakliyle geçer: TMK m.763 — taşınırda mülkiyet zilyetliğin alıcıya devriyle birlikte geçer; tescil yoktur.
- Hasar sözleşme anında: TBK m.208/1 yarar ve hasarı kuruluş anına bağlar; eski BK'dan farklı.
- Ayıp ihbarı sıkı: Açık ayıpta derhal, gizli ayıpta keşfedildiği anda; aksi hâlde tekeffülden vazgeçilmiş sayılır (TBK m.223).
- Zamanaşımı 2 yıl: Taşınırda ayıba karşı tekeffülde zamanaşımı 2 yıldır; hile varsa zamanaşımı işlemez.
- Cebri satışta tekeffül sınırı: TBK m.281, cebri satışta tekeffülü büyük ölçüde sınırlandırır; iradi satışta tekeffül kural olarak işler.
Aynı Alandan Bağlantılar