Son güncelleme:
Tam Müteselsil Sorumluluk: Tam müteselsil sorumluluk, TBK m.61 uyarınca birden fazla kişinin veya hâlinde, mağdura karşı tutulmasıdır. Mağdur, dilediği fail aleyhine için dava açabilir; iç ilişkide pay m.62 hükmüne göre belirlenir — hâkimlik rehberi.
Tam müteselsil sorumluluk, TBK m.61'de düzenlenen ve birden fazla kişinin aynı haksız fiilden veya birlikte hareketlerinden doğan zarardan müteselsilen sorumlu tutulduğu özel bir sorumluluk biçimidir. Bu sorumlulukta her bir fail, dış ilişkide zararın tamamından mağdura karşı sorumludur ve mağdur, dilediği faile karşı tek başına dava açıp tüm tazminatı talep edebilir. 818 sayılı eski BK m.50'nin halefi olan bu hüküm, 6098 sayılı TBK m.61'de "Birden çok kişi birlikte bir zarara sebebiyet verdikleri veya aynı zarardan çeşitli sebeplerle sorumlu oldukları takdirde, haklarında müteselsil sorumluluğa ilişkin hükümler uygulanır" şeklinde formüle edilmiştir.
Tam müteselsillik klasik olarak birden fazla failin birlikte haksız fiil işleyerek aynı zarara yol açtığı durumlarda söz konusu olur. Üç tipik görünüm vardır: (i) müşterek faillik — birlikte planlayıp uygulayan failler (örn. birlikte saldırıda bulunanlar), (ii) iştirak hâlinde haksız fiil — azmettiren, asıl fail ve yardım eden, (iii) birden fazla bağımsız failin aynı zarara birlikte sebep olması — örneğin iki sürücünün ortak kusuruyla üçüncü kişiye çarpması. Eren ve Oğuzman/Öz doktrini, m.61'in uygulanması için failler arasında mutlaka önceden anlaşma aranmadığını, ortak hareket veya objektif birlikte sebep olmanın yeterli olduğunu vurgular. Yargıtay 4. HD yerleşik içtihadında çoklu trafik kazalarında her sürücünün kusur oranı belirlenmekle birlikte, mağdura karşı dış ilişkide tamamından sorumlu oldukları kabul edilir.
Tam müteselsil sorumluluk ile eksik müteselsil sorumluluk arasındaki ayrım, sebep birliğine dayanır. Tam müteselsillikte failler aynı haksız fiil sebebine dayanan ortak sorumluluk taşırken, eksik müteselsillikte (TBK m.62) farklı hukuki sebepler (biri sözleşme, diğeri haksız fiil; biri kusur, diğeri kusursuz sorumluluk) aynı zararı birleştirir. Tam müteselsillikte iç ilişkide rücu, kusur dereceleri eşit kabul edilerek başlar; eksik müteselsillikte ise sebep ağırlığı ve kusur derecesi ayrıca tartılır. Tekinay/Akman/Burcuoğlu/Altop bu ayrımın özellikle zamanaşımı ve rücu bakımından pratik sonuçlar doğurduğunu belirtir.
Dış ilişkide mağdur, TBK m.162 vd. müteselsil borçlu hükümlerinden de yararlanarak her bir failden zararın tamamını talep edebilir. Bir failden tahsil edilen miktar diğerlerini de o oranda borçtan kurtarır. İç ilişkide ise zararı tek başına ödeyen fail, TBK m.62 uyarınca diğer faillere kusur dereceleri ve hâl ve şartlara göre rücu eder. Hâkim takdir yetkisini kusur ağırlığı, olayların oluşumundaki etki, failin sıfatı (azmettiren mi, yardım eden mi) gibi kriterlerle kullanır. Yargıtay 17. HD trafik kazalarında genellikle bilirkişi raporu ile saptanan yüzdesel kusur oranlarını rücu paylaşımında esas almaktadır.
Müteselsil Sorumlular Arasında Rücu
Müteselsil sorumlular arasında rücu, TBK m.62 uyarınca mağdura zararı tek başına ödeyen sorumlunun, diğer sorumlulara kusur dereceleri, olayın oluşumundaki etki ve hâl ve şartlara göre iç ilişki paylaşımı çerçevesinde başvurma hakkıdır. Hâkim kusur ağırlığını ve sebep yoğunluğunu değerlendirerek payları belirler — hâkimlik rehberi.
Tazminatın Belirlenmesi
Tazminatın belirlenmesi, TBK m.51 uyarınca hâkimin, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak takdir etmesi sürecidir. Hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirir; toptan ödeme veya irat biçiminde tazminata hükmedebilir; gerektiğinde teminat isteyebilir.
İlliyet Bağı
İlliyet bağı, haksız fiil sorumluluğunda failin davranışı ile mağdurun uğradığı zarar arasındaki nedensellik (sebep-sonuç) ilişkisidir. TBK m.49 sorumluluğun zorunlu unsurlarından biridir; davranış olmaksızın zararın da gerçekleşmeyeceği "conditio sine qua non" testiyle belirlenir, ardından uygun illiyet bağı süzgecinden geçirilir. Mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin fiili illiyeti kesebilir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
Kusur (Haksız Fiilde)
Kusur, TBK m.49 anlamında haksız fiilin sübjektif unsuru olup failin davranışının kınanabilirliğini ifade eder. Kasıt (zararı bilerek ve isteyerek doğurma) ve ihmal (gerekli özeni göstermeme) olmak üzere iki temel biçimde tezahür eder; ihmal de kendi içinde ağır ve hafif olarak ayrışır. Kusursuz sorumluluk halleri hariç, tazminat yükümlülüğü için kusur şarttır ve ispat yükü kural olarak mağdurdadır.
Mağdurun Müşterek Kusuru
Mağdurun müşterek kusuru, TBK m.52/f.1 uyarınca zarar görenin zararın doğmasında veya artmasında kendi kusuruyla katkıda bulunması hâlinde, hâkimin tazminattan yüzde oranında indirim yapmasıdır. Emniyet kemeri takmama, kask kullanmama, kırmızı ışık ihlali gibi davranışlar tipik müşterek kusur sebepleridir; ispat yükü failde olup, bilirkişi raporu ile saptanır.
Eksik Müteselsil Sorumluluk
Eksik müteselsil sorumluluk, TBK m.62 çerçevesinde aynı zarardan farklı hukuki sebeplerle sorumlu olan kişilerin (örn. biri sözleşmeye aykırılık, diğeri haksız fiil) mağdura karşı müteselsilen sorumlu tutulmasıdır. Sebepler farklı olsa da zarar tek olduğundan mağdur tek tatmin hakkına sahiptir; iç ilişkide paylaşım sebep ağırlığına göre yapılır — hâkimlik rehberi.
Sorumluluk Sebeplerinin Yarışması
Sorumluluk sebeplerinin yarışması, TBK m.60 uyarınca bir kişinin aynı zarardan birden fazla hukuki sebebe dayanılarak (örn. sözleşmeye aykırılık + haksız fiil) sorumlu tutulabildiği durumlarda, mağdurun lehe sebebi/rejimi seçme hakkına sahip olmasıdır. Hâkim, mağdurun açıkça veya zımnen tercih ettiği rejime göre uyuşmazlığı çözer; her sebep için kendi şartları ve zamanaşımı uygulanır — hâkimlik rehberi.
Adam Çalıştıranın Sorumluluğu
Adam çalıştıranın sorumluluğu, TBK m.66 uyarınca işveren konumundaki kişinin çalışanının işin görülmesi sırasında üçüncü kişilere verdiği zarardan kusura bakılmaksızın sorumlu tutulduğu özen sorumluluğu rejimidir. Adam çalıştıran, çalışan seçiminde, talimat verilmesinde ve denetiminde gereken her türlü özeni gösterdiğini ispatlayarak kurtuluş kanıtı sunabilir; ancak Yargıtay bu kanıtı pratikte oldukça dar yorumlamaktadır.