Son güncelleme:
Tam İmkansızlık: Tam imkansızlık, borçlunun ifasını borçluya yüklenemeyen sebeplerle tamamen olanaksız hâle gelmesi ve TBK m.136 uyarınca borcun kendiliğinden sona ermesidir. Karşılıklı sözleşmelerde alacaklının önceden ifa ettiği karşı edim sebepsiz zenginleşme hükümleriyle iade edilir; borçlu, imkansızlığı gecikmeden bildirmek ve zararı artırmamak için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür.
Tam imkansızlık, borçlunun edimini ifa etmesinin tamamen ve kalıcı olarak olanaksızlaşması ve bu olanaksızlığın borçluya yüklenebilecek bir kusurdan kaynaklanmaması durumudur. Türk Borçlar Kanunu m.136/1 lafzıyla "Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa, borç sona erer." Bu sonuç, borç ilişkisinin hukuki temelinin ortadan kalkması anlamına gelir; alacaklının ifa talep hakkı, borçlunun ifa borcuyla birlikte söner.
Tam imkansızlığın iki temel unsuru vardır: birincisi objektif veya sübjektif niteliğin önemli olmaması — borçlu için ifanın olanaksız hâle gelmesi yeterlidir; ikincisi ise kusursuzluk — imkansızlık, borçlunun gözetim, koruma veya ifa yükümlülüğüne aykırılığından doğmamalıdır. Kusurlu imkansızlıkta ise borç sönmez; m.112 devreye girer ve borçlu müsbet zarardan sorumlu olur. Bu ayrım, borçlu temerrüdü ile imkansızlık rejimi arasındaki sınırın çizilmesinde belirleyicidir.
Tam imkansızlık için şu şartların bir arada bulunması gerekir: (i) kalıcı bir engel — geçici engeller geçici imkansızlık rejimine tabidir; (ii) edimin tamamı etkilenmiş olmalı — bir kısım imkansızsa kısmi imkansızlık söz konusudur; (iii) borçluya yüklenemeyen sebep — mücbir sebep, beklenmeyen hâl veya üçüncü kişinin müdahalesi gibi kusursuz nedenler; (iv) edimin niteliği açısından gerçek bir engel — parça borcunda eşyanın yok olması, hizmet borcunda kişisel ifa olanağının yitirilmesi gibi.
Karşılıklı sözleşmelerde, borçlunun borcu söndüğü hâlde alacaklının önceden ifa ettiği karşı edim hukuki sebebini yitirir. TBK m.136/2 bu durumda sebepsiz zenginleşme hükümlerinin uygulanacağını öngörür; alacaklı, verdiğini iade borcu sebepsiz zenginleşme çerçevesinde geri ister. Bu rejim, yapısal olarak condictio ob causam finitam ile örtüşür: hukuki sebep başlangıçta vardı ancak sonradan ortadan kalkmıştır.
TBK m.136/3, borçluya iki temel yükümlülük yükler: imkansızlığı gecikmeden alacaklıya bildirmek ve zararın artmasını önleyecek tedbirleri almak. Bu yükümlülüklere aykırılıktan doğan zararları borçlu tazmin etmekle yükümlüdür. Bu, imkansızlık bildirim yükümlülüğü başlığı altında ayrıntılı incelenen bir yan borçtur ve culpa in contrahendo benzeri bir koruma yükümlülüğü olarak nitelendirilir.
Tam imkansızlık kavramı, doktrinin geliştirdiği dört kategoriyle kesişir. Objektif imkansızlık herkes için ifanın olanaksız olduğu hâli; sübjektif imkansızlık ise yalnızca borçlu için olanaksız olduğu hâli ifade eder. Başlangıçta imkansızlık sözleşmenin kuruluşunda mevcutsa m.27 (kesin hükümsüzlük) devreye girerken, sonradan imkansızlık sözleşmenin kurulmasından sonra doğan engeli kapsar ve m.136-137 rejimine tabidir. Tam imkansızlık genellikle sonradan ve objektif niteliktedir; ancak sübjektif sonradan imkansızlık da m.136 kapsamında değerlendirilir — baskın görüşe göre borçlu için ifanın olanaksızlaşması, alacaklının ifa menfaatini ortadan kaldırdığı sürece m.136 uygulanır.
Tam imkansızlığın en kritik karşıt kavramı kusurlu imkansızlıktır. Borçlunun gözetim, koruma veya ifa borcuna aykırılığı sonucu edim olanaksızlaşmışsa borç sönmez; aksine TBK m.112 uyarınca borçlu aynen ifaya alternatif olarak müsbet zarardan sorumlu olur. Alacaklı bu durumda müsbet zarar (ifa menfaati) tazminatı ister. Kusur ispat yükü borçludadır: borçlu kusursuzluğunu ispat etmedikçe imkansızlık savunması başarıya ulaşmaz. Bu yapısal denge, sözleşmesel sorumluluğun temel taşlarındandır.
Ayrıca ücüncü kişinin müdahalesi ile imkansızlığın kesişiminde, nedensellik kesilmesi doktrini devreye girebilir; üçüncü kişinin ağır kusuru, borçlunun sorumluluğunu sona erdirebilir.