Tanım
Sürekli edimde aşırı ifa güçlüğü, TBK m.138/2'nin son cümlesinde "sürekli edimli sözleşmelerde, kural olarak fesih hakkı kullanılır" şeklinde düzenlenmiştir. Sürekli edimli (continuous performance) sözleşmelerde — kira, iş, eser bakım, bayilik, lisans, kullanım ödüncü gibi — geçmişteki ifaların geriye etkili olarak tasfiyesi pratikte imkânsızdır ve adaletsiz sonuçlar doğurur. Bu nedenle aşırı ifa güçlüğünün ortaya çıktığı sürekli borç ilişkilerinde, hâkim uyarlama mümkün değilse Aşırı ifa güçlüğünde dönme yerine fesih kararı verir. Fesih, sözleşmeyi gelecek için sona erdirir; geçmiş ifalar kanunla korunur.
Hukuki Niteliği
Sürekli edimde aşırı ifa güçlüğü feshi, klasik fesih kurumlarından (örneğin haklı nedenle fesih, m.331 hizmet, m.349 kira) farklı olarak özel bir TBK m.138 türevi niteliğindedir. Hâkim kararıyla doğan inşai bir hak olup, ileriye etkili (ex nunc) sonuç verir. Bu fesih, Sürekli borç ilişkisinde fesih genel kuralının özel uygulamasıdır ve TBK m.126'nın temerrüt için öngördüğü "sürekli edimde dönme yerine fesih" mantığını aşırı ifa güçlüğüne taşır. Karar, sözleşmeyi geriye etkili tasfiye etmediği için iade yükümlülüğü doğmaz; sadece sözleşmenin sürekli edim akışı kesilir.
Dayanak
- TBK m.138/2 son cümle — Sürekli edimde fesih kuralı.
- TBK m.126 — Sürekli borç ilişkisinde dönme yerine fesih (paralel hüküm).
- TBK m.331 — Hizmet sözleşmesinin haklı sebeple feshi (kıyasen).
- TBK m.347 ve 350 — Konut/çatılı işyeri kirasında özel fesih hâlleri (ilgili).
- TBK m.27 ve TMK m.2 — Sözleşme özgürlüğü ve dürüstlük kuralı.
- TBK m.136-137 — Sonradan imkansızlık (karşılaştırma).
Sürekli Edimli Sözleşme Tipleri
Aşırı ifa güçlüğü feshinin uygulanabildiği başlıca sürekli edimli sözleşmeler:
- Kira sözleşmeleri (konut, çatılı işyeri, ürün kirası) — En yaygın uygulama alanı.
- Hizmet sözleşmeleri — İşçi-işveren ilişkisi.
- Bayilik ve distribütörlük — Uzun vadeli ticari ilişkiler.
- Lisans sözleşmeleri — Marka, patent, yazılım lisansları.
- Kullanım ödüncü — Belirli süre veya belirsiz süreli.
- Eser bakım sözleşmeleri — Periyodik bakım taahhütleri.
- Tedarik sözleşmeleri (sürekli) — Periyodik mal tedarik anlaşmaları.
Fesih ile Dönme Karşılaştırması
| Özellik | Fesih (Sürekli Edim) | Dönme (Ânı Edim) |
|---|
| Etki yönü | İleriye (ex nunc). | Geriye (ex tunc). |
| Geçmiş ifalar | Korunur. | İade edilir. |
| İade rejimi | Yok (ileriye etki). | Sebepsiz zenginleşme. |
| Tipik sözleşme | Kira, iş, lisans. | Satış, eser, bağışlama. |
| Sonuç | Sözleşme gelecek için sona erer. | Sözleşme hiç kurulmamış sayılır. |
Fesih Anının Belirlenmesi
Fesih anı, hâkimin verdiği kararın kesinleşmesi tarihidir. Ancak hâkim, somut olayın özelliklerine göre fesih anını dava tarihine veya daha öncesine de bağlayabilir. Önemli olan, fesih anından itibaren tarafların edim yükümlülüğünün sona ermesidir; örneğin kira sözleşmesinde fesih tarihinden sonraki kiralar talep edilemez, ancak fesih tarihine kadar tahakkuk eden kiralar borçlanılır.
COVID-19 döneminde uyarlama-fesih dengesi — Yargıtay, AVM mağaza kiralarında pandemi koşullarında öncelikle uyarlama (kira indirimi) yoluna gidilmesini, ancak işletmenin tamamen kapanması ve uyarlamanın bile karşı taraftan beklenememesi hâlinde fesih kararı verilebileceğini kabul etti.
Döviz krizinde bayilik sözleşmeleri — 2018 döviz krizinde döviz cinsinden borçlu bayilerin uyarlama davalarında, ürün fiyatlarının revize edilmesi mümkün olmayan hâllerde fesih kararları verildi; özellikle yabancı menşeli markalarla yapılan distribütörlük sözleşmelerinde.
Hiperenflasyonda iş sözleşmesi — Uzun vadeli ücret hükümleri aşırı dengesizlik doğurduğunda işçinin haklı fesih hakkı yanında m.138/2 fesih talebi de tartışılmış; Yargıtay genellikle iş hukuku özel hükümlerini önceledi.
Karşı Tarafın Dengeleyici Hakları
Fesih, karşı tarafın menfaatini orantısız zedelerse hâkim ek tedbirler alabilir:
- Geçiş süresi tanıma — Karşı tarafın yeni düzene uyum sağlaması için makul süre verilir.
- Bekleme süresi — Fesih kararının uygulanması belli bir tarihe ertelenir.
- Hakkaniyet tazminatı — Olağanüstü hâllerde dürüstlük kuralı çerçevesinde hâkim küçük bir denkleştirme öngörebilir (uygulamada nadir).
Kritik Noktalar
- TBK m.126 paralel — Sürekli edimde aşırı ifa güçlüğü feshi, m.126'daki "sürekli borç ilişkisinde dönme yerine fesih" kuralının m.138 türevidir; iki düzenleme tutarlı uygulanır.
- İleriye etkili (ex nunc) — Fesih, sözleşmeyi gelecek için sona erdirir; geçmişteki ifalar (kira, hizmet, lisans bedeli) iade edilmez.
- Uyarlama önceliği — Hâkim önce Uyarlama davası çerçevesinde sözleşmeyi koruma yoluna gider; fesih son çaredir.
- Tipik uygulama alanı kira — Konut/işyeri kira sözleşmeleri en sık uygulama alanıdır; özellikle COVID-19 ve döviz krizleri sonrası AVM kira davaları.
- Tazminat doğmaz — Borçlu kusursuz olduğundan fesih klasik Menfi zarar tazminatına yol açmaz; karşı tarafın zararı kural olarak kendi üstündedir.
- Karşı tarafa geçiş süresi — Hâkim, karşı tarafın menfaatini korumak için fesih kararının uygulanmasında makul geçiş süresi tanıyabilir.
- Özel fesih hükümleriyle yarışma — İş sözleşmesindeki haklı fesih (m.331), kiradaki özel fesih hâlleri (m.347-350) gibi hükümler aşırı ifa güçlüğü feshiyle yarışır; hâkim somut olaya en uygun olanı uygular.
Aynı Alandan Bağlantılar