Sözleşme Özgürlüğünün Sınırları ne demek? Hukuki tanımı

Borçlar Hukuku alanında kullanılan Sözleşme Özgürlüğünün Sınırları terimi: Sözleşme özgürlüğünün sınırları, TBK m.27 uyarınca tarafların sözleşme yaparken aşamayacakları beş yasaktır: (1) kanunun emredici hükümlerine aykırılık, (2) ahlaka aykırılık, (3) kamu düzenine aykırılık, (4) kişilik haklarına aykırılık, (5) konunun imkansızlığı. Bu sınırlardan birine giren sözleşmeler kural olarak butlan (kesin hükümsüzlük) yaptırımına tabidir; kısmi butlan halinde geri kalan hükümler geçerli kalır.

Sözleşme Özgürlüğünün Sınırları hangi hukuk dalında kullanılır?

Sözleşme Özgürlüğünün Sınırları, Borçlar Hukuku dalında kullanılan bir terimdir. Borçlar Hukuku, Türk hukuk sisteminin temel alanlarından biridir ve bu terimi anlamak ilgili mevzuatı kavramak için önemlidir.

Sözleşme Özgürlüğünün Sınırları Nedir?

Tanım

Sözleşme özgürlüğünün sınırları; tarafların TBK m.26 ile tanınan sözleşme yapma serbestisini sınırlandıran ve TBK m.27'de sayılan beş yasaktır. Bu sınırlardan birine aykırı sözleşmeler kesin hükümsüz (butlan) olur. TBK m.27/I: "Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkansız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür."

Hukuki Niteliği

Bu sınırlar; sözleşme özgürlüğünün objektif sınırlarıdır (irade sakatlıklarından farklı, sübjektif değildir). Hâkim resen uygular; tarafların ileri sürmesine bağlı değildir. Aykırılık başlangıçtan itibaren batıllığa yol açar.

Dayanak

TBK m.26 — Sözleşme özgürlüğü
TBK m.27 — Sözleşme özgürlüğünün sınırları (genel hüküm)
TBK m.28 — Aşırı yararlanma (gabin) — özel bir sınır
TMK m.2 — Dürüstlük kuralı
TMK m.23 — Kişiliğin korunması

Beş Sınır (Detay)

Kanunun emredici hükümleri (m.27/I): Aksine sözleşme yapılamaz hükümler. İş Kanunu asgari ücret, kira artış sınırı, tüketici cayma hakkı.
Ahlaka aykırılık (m.27/I): Toplumsal ahlak değerlerine ters düşen sözleşmeler. Fuhuş aracılığı, evlenme aracılığı (TBK m.524 yasağı).
Kamu düzenine aykırılık (m.27/I): Devletin temel düzenine zarar veren. Vatandaşlık satışı, oy ticareti.
Kişilik haklarına aykırılık (m.27/I): Kişiliğin önemli derecede sınırlandırılması. Süresiz kölelik benzeri sözleşmeler, organ satışı.
Konunun imkansızlığı (m.27/I): Sözleşme konusunun objektif imkansızlığı. Ay'a yolculuk taahhüdü, var olmayan malın satışı.

Aykırılığın Yaptırımı: Butlan

Kural: Tüm sözleşme kesin hükümsüz (butlan)
İstisna — kısmi butlan (m.27/II): Yalnızca aykırı kısım batıl, kalan kısım geçerli kalır eğer "aykırı kısım olmaksızın da sözleşmenin yapılacağı belirlenebilirse"
Geri verme yükümü: Batıl sözleşme uyarınca yapılan ifa, sebepsiz zenginleşme hükümleriyle iade edilir (TBK m.77 vd.)
Müsbet/menfi zarar: Karşı tarafın güveninin korunmaması nedeniyle menfi zarar tazmini istenebilir

Hâkim Sınırlamalar (Genişletici Yorum)

Aşırı dengesizlik (gabin, TBK m.28): Sözleşme özgürlüğüne özel bir sınır
Genel işlem koşulları rejimi (TBK m.20-25): Tek taraflı dayatmaya karşı denetim
Tüketici koruma (TKHK): Asimetrik sözleşme özgürlüğü sınırlaması
Dürüstlük kuralı (TMK m.2): Yorum ve uygulamada genel sınır

Kritik Noktalar

TBK m.27 beş sınır sınavın klasik ezber sorusudur: Kanun-ahlak-kamu düzeni-kişilik hakları-imkansızlık. Sayma soruları sıkça sorulur.
Kısmi butlan kuralı önemlidir: TBK m.27/II uyarınca aykırı kısım yokmuş gibi sözleşmenin geçerli olabileceği belirlenebilirse, geri kalan hükümler geçerlidir. Bu favor contractus (sözleşmeyi koruma) ilkesinin yansımasıdır.
Hâkim resen uygular: Sınırların ihlali defi değil, itiraz değil; mahkemece kendiliğinden gözetilir. Tarafların batıllığı ileri sürmesi gerekmez.
Geri verme sebepsiz zenginleşme rejimine tabidir (TBK m.77 vd.): Batıl sözleşme uyarınca verilenler geri istenir; ancak ahlaka aykırı sözleşmede ifa eden kişi iadeyi isteyemeyebilir (TBK m.81 — turpitudo).
Ahlaka aykırılık ile kişilik haklarına aykırılık genellikle örtüşür: Fuhuş aracılığı hem ahlaka hem kişilik haklarına aykırıdır. Pratik fark yoktur; her ikisi de butlan doğurur.
Özel sınırlar (gabin, GİK, TKHK) TBK m.27 dışında ek koruma sağlar; özellikle tüketici-girişimci ilişkilerinde geçerlidir.

Aynı Alandan Bağlantılar

Tanım

Beş Sınır (Detay)

Kanunun emredici hükümleri (m.27/I): Aksine sözleşme yapılamaz hükümler. İş Kanunu asgari ücret, kira artış sınırı, tüketici cayma hakkı.

Ahlaka aykırılık (m.27/I): Toplumsal ahlak değerlerine ters düşen sözleşmeler. Fuhuş aracılığı, evlenme aracılığı (TBK m.524 yasağı).

Kamu düzenine aykırılık (m.27/I): Devletin temel düzenine zarar veren. Vatandaşlık satışı, oy ticareti.

Kişilik haklarına aykırılık (m.27/I): Kişiliğin önemli derecede sınırlandırılması. Süresiz kölelik benzeri sözleşmeler, organ satışı.

Konunun imkansızlığı (m.27/I): Sözleşme konusunun objektif imkansızlığı. Ay'a yolculuk taahhüdü, var olmayan malın satışı.

Aykırılığın Yaptırımı: Butlan

Kural: Tüm sözleşme kesin hükümsüz (butlan)

İstisna — kısmi butlan (m.27/II): Yalnızca aykırı kısım batıl, kalan kısım geçerli kalır eğer "aykırı kısım olmaksızın da sözleşmenin yapılacağı belirlenebilirse"

Geri verme yükümü: Batıl sözleşme uyarınca yapılan ifa, sebepsiz zenginleşme hükümleriyle iade edilir (TBK m.77 vd.)

Müsbet/menfi zarar: Karşı tarafın güveninin korunmaması nedeniyle menfi zarar tazmini istenebilir

Hâkim Sınırlamalar (Genişletici Yorum)

Aşırı dengesizlik (gabin, TBK m.28): Sözleşme özgürlüğüne özel bir sınır

Genel işlem koşulları rejimi (TBK m.20-25): Tek taraflı dayatmaya karşı denetim

Tüketici koruma (TKHK): Asimetrik sözleşme özgürlüğü sınırlaması

Dürüstlük kuralı (TMK m.2): Yorum ve uygulamada genel sınır

Kritik Noktalar

TBK m.27 beş sınır sınavın klasik ezber sorusudur: Kanun-ahlak-kamu düzeni-kişilik hakları-imkansızlık. Sayma soruları sıkça sorulur.

Kısmi butlan kuralı önemlidir: TBK m.27/II uyarınca aykırı kısım yokmuş gibi sözleşmenin geçerli olabileceği belirlenebilirse, geri kalan hükümler geçerlidir. Bu favor contractus (sözleşmeyi koruma) ilkesinin yansımasıdır.

Hâkim resen uygular: Sınırların ihlali defi değil, itiraz değil; mahkemece kendiliğinden gözetilir. Tarafların batıllığı ileri sürmesi gerekmez.

Geri verme sebepsiz zenginleşme rejimine tabidir (TBK m.77 vd.): Batıl sözleşme uyarınca verilenler geri istenir; ancak ahlaka aykırı sözleşmede ifa eden kişi iadeyi isteyemeyebilir (TBK m.81 — turpitudo).

Ahlaka aykırılık ile kişilik haklarına aykırılık genellikle örtüşür: Fuhuş aracılığı hem ahlaka hem kişilik haklarına aykırıdır. Pratik fark yoktur; her ikisi de butlan doğurur.

Özel sınırlar (gabin, GİK, TKHK) TBK m.27 dışında ek koruma sağlar; özellikle tüketici-girişimci ilişkilerinde geçerlidir.

Sözleşme Özgürlüğünün Sınırları Nedir?

Tanım

Detaylı Açıklama

Tanım

Hukuki Niteliği

Dayanak

Beş Sınır (Detay)

Aykırılığın Yaptırımı: Butlan

Hâkim Sınırlamalar (Genişletici Yorum)

Kritik Noktalar

Aynı Alandan Bağlantılar

İlgili İçerikler

Sözleşme Özgürlüğünün Sınırları Nedir?

Tanım

Detaylı Açıklama

Tanım

Hukuki Niteliği

Dayanak

Beş Sınır (Detay)

Aykırılığın Yaptırımı: Butlan

Hâkim Sınırlamalar (Genişletici Yorum)

Kritik Noktalar

Aynı Alandan Bağlantılar

İlgili İçerikler