Son güncelleme:
Sorumluluk Sebeplerinin Yarışması: Sorumluluk sebeplerinin yarışması, TBK m.60 uyarınca bir kişinin dayanılarak (örn. + ) sorumlu tutulabildiği durumlarda, lehe sebebi/rejimi seçme hakkına sahip olmasıdır. Hâkim, mağdurun açıkça veya zımnen tercih ettiği rejime göre uyuşmazlığı çözer; her sebep için uygulanır — hâkimlik rehberi.
Sorumluluk sebeplerinin yarışması (concours d'actions, Anspruchskonkurrenz), TBK m.60'ta düzenlenen ve bir kişinin aynı zarardan birden fazla hukuki dayanak (sözleşme, haksız fiil, sebepsiz zenginleşme, kusursuz sorumluluk) çerçevesinde aynı anda sorumlu tutulabildiği hâllerde mağdurun seçim hakkını düzenleyen hukuki kurumdur. TBK m.60: "Bir kişinin sorumluluğu, birden çok sebebe dayandırılabiliyorsa hâkim, zarar gören aksini istemiş olmadıkça veya kanunda aksi öngörülmedikçe, zarar görene en iyi giderim imkânı sağlayan sorumluluk sebebine göre karar verir." Bu hüküm, 818 sayılı eski BK'da bulunmayan, TBK ile getirilmiş yeni ve mağdur lehine bir düzenlemedir.
Hüküm üç önemli kural getirir: (i) Mağdur açıkça belirli bir sebebe dayanmamışsa hâkim resen ona en iyi giderim sağlayan sebebi seçer (lehe yorum), (ii) Mağdur açıkça bir sebebi tercih ederse hâkim bu seçime bağlıdır (tasarruf ilkesi), (iii) Kanun aksini öngörürse (örn. iş kazasında özel rejim) yarışma kuralı uygulanmaz. Eren ve Oğuzman/Öz, m.60'ın mağdur lehine bir yorum kuralı olduğunu vurgular. Hüküm yarışmayı kabul eden sistemin (Anspruchskonkurrenz) Türk hukukundaki açık tezahürüdür — eski BK döneminde de Yargıtay yarışmayı kabul ediyordu, ancak m.60 ile kanuni temel kazandı.
En sık karşılaşılan örnekler:
Yargıtay HGK içtihadında m.60'ın mağdur lehine yorumlanması gerektiği, hâkimin doğrudan dava sebeplerini sorması ve şüphe halinde lehe rejimi uygulaması gerektiği vurgulanmıştır.
Sorumluluk sebeplerinin yarışması (m.60) ile müteselsil sorumluluk (m.61-62) farklı kurumlardır. Yarışmada tek bir fail vardır ve aynı zarardan birden fazla sebeple sorumludur — mağdur rejim seçer. Müteselsil sorumlulukta ise birden fazla fail vardır ve mağdur fail seçer (her birinden zararın tamamını isteyebilir). Eren bu ayrımın kavramsal olarak temel önem taşıdığını, zira yarışmada tek failin tek tazminat hakkı, müteselsil sorumlulukta çoklu failden tek tazminat mantığı geçerli olduğunu vurgular.
Yarışma durumunda mağdur iki ayrı tazminat alamaz — tek tatmin ilkesi geçerlidir. Sebepler farklı olsa da zarar tek olduğu için bir sebebe göre alınan tazminat diğer sebebi sönümler. Zamanaşımı her sebep için bağımsız işler: sözleşme için TBK m.146 uyarınca 10 yıl (genel), tıbbi malpraktiste 5 yıl (m.147), haksız fiil için TBK m.72 uyarınca 2 yıl (öğrenmeden) ve 10 yıl (olaydan). Bu pratik fark, mağdurun rejim seçimini doğrudan etkiler — örneğin haksız fiil zamanaşımı geçmişse sözleşme yolu hâlâ açık olabilir.
Müteselsil Sorumlular Arasında Rücu
Müteselsil sorumlular arasında rücu, TBK m.62 uyarınca mağdura zararı tek başına ödeyen sorumlunun, diğer sorumlulara kusur dereceleri, olayın oluşumundaki etki ve hâl ve şartlara göre iç ilişki paylaşımı çerçevesinde başvurma hakkıdır. Hâkim kusur ağırlığını ve sebep yoğunluğunu değerlendirerek payları belirler — hâkimlik rehberi.
Tazminatın Belirlenmesi
Tazminatın belirlenmesi, TBK m.51 uyarınca hâkimin, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak takdir etmesi sürecidir. Hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirir; toptan ödeme veya irat biçiminde tazminata hükmedebilir; gerektiğinde teminat isteyebilir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
Sözleşmeye Aykırılık
Sözleşmeye aykırılık (borca aykırılık), borçlunun aslî veya yan edim borcunu hiç, geç veya gereği gibi ifa etmemesi durumudur (TBK m.112). Borçlunun kusurlu olduğu karine olarak kabul edilir; kusursuz olduğunu ispatla yükümlüdür. Sonuçları aynen ifa, geç ifa tazminatı, sözleşmeden dönme, müsbet/menfi zarar tazminatı ve cezai şart talebidir. Talep yarışı kuralları çerçevesinde alacaklı uygun talep türünü seçer; bazı talepler aynı anda ileri sürülemez.
Sözleşme
Sözleşme, en az iki tarafın karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanlarıyla bir hukuki sonuç doğurmak üzere yaptıkları hukuki işlemdir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.1 uyarınca sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur. Borçlar hukukunun temel taşı olan sözleşme; özel hukukta tarafların özgür iradeleriyle borç ilişkisi yaratabildikleri hukuki işlem türüdür.
Tam Müteselsil Sorumluluk
Tam müteselsil sorumluluk, TBK m.61 uyarınca birden fazla kişinin aynı zarara birlikte sebep olmaları veya aynı zarardan çeşitli sebeplerle sorumlu olmaları hâlinde, her birinin zararın tamamından mağdura karşı müteselsilen sorumlu tutulmasıdır. Mağdur, dilediği fail aleyhine zararın tamamı için dava açabilir; iç ilişkide pay m.62 hükmüne göre belirlenir — hâkimlik rehberi.
Borçlunun Kusur Sorumluluğu
Borçlunun kusur sorumluluğu (TBK m.112), borç hiç veya gereği gibi ifa edilmediğinde borçlunun kusurunun karine olarak kabul edilmesi ve aksini ispat yükünün borçluya yüklenmesi rejimidir. Borçlu, kusursuz olduğunu ispatlamadıkça alacaklının zararını gidermekle yükümlüdür. Bu kusur karinesi sözleşme sorumluluğunun haksız fiil sorumluluğundan temel ayrımıdır.
Eksik Müteselsil Sorumluluk
Eksik müteselsil sorumluluk, TBK m.62 çerçevesinde aynı zarardan farklı hukuki sebeplerle sorumlu olan kişilerin (örn. biri sözleşmeye aykırılık, diğeri haksız fiil) mağdura karşı müteselsilen sorumlu tutulmasıdır. Sebepler farklı olsa da zarar tek olduğundan mağdur tek tatmin hakkına sahiptir; iç ilişkide paylaşım sebep ağırlığına göre yapılır — hâkimlik rehberi.
Kusursuz Sorumluluk
Kusursuz sorumluluk, failinin kusuru aranmaksızın doğan haksız fiil sorumluluğu rejimidir. TBK m.65-71 arasında düzenlenmiş üç temel alt kategoriye ayrılır: özen sorumluluğu (m.66 adam çalıştıran, m.69 hayvan bulunduran), objektif/sebep sorumluluğu (m.70 yapı maliki) ve tehlike sorumluluğu (m.71 ile özel kanunlardaki tipik tehlikeli faaliyetler). Modern endüstri toplumunda mağdurun ispat yükünü hafifletmek amacıyla gelişmiştir.